Ο ΤΡΟΤΣΚΙ ΣΥΖΗΤΑΕΙ ΤΟ «ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΟ»
1. Μια Συζήτηση Ορισμένων Μελών του ΣΕΚ
με τον Λεόν Τρότσκι για το «Μεταβατικό Πρόγραμμα»
ΚΡΟΥΞ:[1] «Είναι πολύ σημαντικό να διευκρινίσουμε ορισμένα σημεία πάνω στο ζήτημα, γενικά, του προγράμματος. Πώς μπορεί κανείς να καταστρώσει ένα πραγματικό πρόγραμμα;
Ορισμένοι σύντροφοι λένε πως αυτό το προσχέδιο προγράμματος δεν ανταποκρίνεται ικανοποιητικά στην πνευματική κατάσταση και στην ιδιοσυγκρασία των αμερικανών εργατών. Γι' αυτό πρέπει να αναρωτηθούμε αν αυτό το πρόγραμμα χρειάζεται να προσαρμοστεί στη νοοτροπία των εργατών, ή αν θα πρέπει να ανταποκρίνεται στην πραγματική, οικονομική και κοινωνική, κατάσταση που υπάρχει στη χώρα.
Αυτό είναι το πιο σημαντικό ζήτημα.
Ξέρουμε πως η συνείδηση κάθε κοινωνικής τάξης καθορίζεται από αντικειμενικούς όρους, από τις παραγωγικές δυνάμεις, από την οικονομική κατάσταση της χώρας, αλλά ο καθορισμός αυτός δεν γίνεται με μηχανικό τρόπο. Η συνείδηση, γενικά, καθυστερεί. Καθυστερεί σε σχέση με την οικονομική εξέλιξη, και με έναν τρόπο που μπορεί λίγο ή πολύ να καθοριστεί. Σε ομαλές περίοδες, όταν η εξέλιξη είναι αργή, όταν τα πράγματα κυλάνε αργά-αργά, η καθυστέρηση αυτή δεν μπορεί να έχει συνέπειες καταστροφικές. Αυτή η καθυστέρηση, σ' ένα μεγάλο βαθμό, σημαίνει πως οι εργάτες δεν βρίσκονται στο ύψος των καθηκόντων που τους επιβάλλουν οι αντικειμενικές συνθήκες. Αντίθετα, σε μια περίοδο κρίσης, αυτή η καθυστέρηση μπορεί να είναι καταστροφική. Στην Ευρώπη, λόγου χάρη, έφερε στην εξουσία το φασισμό. Ο φασισμός είναι η ποινή που επιβάλλεται στους εργάτες, όταν δεν κατορθώνουν να πάρουν την εξουσία.
Σήμερα, οι Ενωμένες Πολιτείες μπαίνουν σε μια ανάλογη φάση και αντιμετωπίζουν τους ίδιους κινδύνους. Η αντικειμενική κατάσταση της χώρας είναι απ' όλες τις απόψεις ώριμη για την Σοσιαλιστική Επανάσταση και το πέρασμα στο σοσιαλισμό, πιο ώριμη απ' ό,τι είναι στην Ευρώπη, πιο ώριμη ίσως από ό,τι είναι σε οποιαδήποτε άλλη χώρα στον κόσμο, μα η πολιτική καθυστέρηση της αμερικανικής εργατικής τάξης είναι απερίγραπτη. Αυτό σημαίνει πως ο κίνδυνος μιας φασιστικής καταστροφής είναι πάρα πολύ μεγάλος. Αυτή η ανάλυση είναι η αφετηρία κάθε δραστηριότητάς μας. Το πρόγραμμα πρέπει να εκφράζει τα αντικειμενικά καθήκοντα των εργατών και όχι να αντανακλά την πολιτική καθυστέρησή τους. Το πρόγραμμα πρέπει να παίρνει την κοινωνία όπως αυτή είναι, γιατί το ίδιο είναι ένα όργανο για να παλέψουμε την καθυστερημένη αυτή πνευματική κατάσταση της εργατικής τάξης και να την νικήσουμε. Γι' αυτό οφείλουμε, στο πρόγραμμά μας, να προσηλωθούμε στο να δείξουμε όλη την έκταση της κοινωνικής κρίσης που συνταράσσει την καπιταλιστική κοινωνία –κρίση που στην πρώτη γραμμή της βρίσκονται οι Ενωμένες Πολιτείες. Δεν μπορούμε εμείς να καθορίζουμε από μόνοι μας προθεσμίες, ή να τροποποιούμε όρους που δεν εξαρτώνται από μας. Δεν μπορούμε να εγγυηθούμε πως οι μάζες θα λύσουν την κρίση, οφείλουμε, όμως, να πάρουμε την κατάσταση όπως αυτή είναι: αυτό είναι το καθήκον του προγράμματος.
Είναι άλλο ζήτημα το να ξέρουμε με τι τρόπο θα παρουσιάσουμε το πρόγραμμα στους εργάτες. Είναι περισσότερο ζήτημα παιδαγωγικό και λεξιλογίου, ζήτημα εκλογής όρων. Η πολιτική πρέπει να χαράσσεται με μόνο γνώμονα το κεντρικό ζήτημα, το ζήτημα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων και του μπλοκαρίσματος αυτής της ανάπτυξης από την καπιταλιστική μορφή οργάνωσης της ιδιοκτησίας, και το αποτέλεσμά του, την αυξανόμενη ανεργία, την πιο μεγάλη κοινωνική πληγή. Οι παραγωγικές δυνάμεις δεν μπορούν να αναπτυχθούν πια. Η επιστήμη και η τεχνολογία αναπτύσσονται, οι υλικές δυνάμεις, όμως, παρακμάζουν. Αυτό σημαίνει πως η ανθρωπότητα φτωχαίνει όλο και πιο πολύ, πως ο αριθμός των ανέργων αυξάνει. Η αθλιότητα των μαζών μεγαλώνει, οι δυσκολίες γίνονται ολοένα και πιο μεγάλες, τόσο για την μπουρζουαζία όσο και για τους εργαζόμενους. Η μπουρζουαζία δεν έχει άλλη λύση από το φασισμό. Η κρίση που βαθαίνει θα αναγκάσει την μπουρζουαζία να καταλύσει και τα τελευταία ίχνη της δημοκρατίας. Το αμερικανικό προλεταριάτο κινδυνεύει πολύ να πληρώσει το γεγονός ότι του λείπει η οργάνωση, η θέληση και το κουράγιο, με 20 ή 30 χρόνια φασιστικού καθαρτηρίου. Και τότε, η μπουρζουαζία, με το σιδερένιο ρόπαλό της, θα μάθει στους αμερικανούς εργάτες τα επαναστατικά τους καθήκοντα. Η Αμερική θα δει το ευρωπαϊκό πείραμα να αναπαράγεται σε μια πελώρια κλίμακα. Θα πρέπει να έχουμε απόλυτη συνείδηση γι' αυτό.
Αυτό, σύντροφοι, είναι εξαιρετικά σοβαρό. Πρόκειται για το μέλλον που επιφυλάσσουν, και που άρχισε να φαίνεται, στους αμερικανούς εργαζόμενους. Μετά τη νίκη του Χίτλερ, όταν ο Τρότσκι έγραψε την μπροσούρα: “Πού πάει η Γαλλία;”, οι γάλλοι σοσιαλδημοκράτες έλεγαν γελώντας: “Η Γαλλία δεν είναι Γερμανία”. Όμως, πριν τη νίκη του Χίτλερ, είχε γράψει πολλές μπροσούρες, για να προειδοποιήσει τους γερμανούς εργάτες και οι σοσιαλδημοκράτες χλευάζανε κι αυτοί: “Η Γερμανία δεν είναι Ιταλία”. Δεν τις λάβανε υπόψη τους. Σήμερα είναι η Γαλλία που βρίσκεται κάθε μέρα και πιο κοντά στο φασιστικό καθεστώς. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει και με τις Ενωμένες Πολιτείες. Η Αμερική έχει αποθέματα λίπους, είναι αυτά τα αποθέματα του παρελθόντος που επέτρεψαν το πείραμα Ρούζβελτ, μα κι αυτά εξαντλούνται... Η γενική κατάσταση είναι παντού η ίδια, ο κίνδυνος είναι ο ίδιος.
Είναι αλήθεια πως η αμερικανική εργατική τάξη έχει μικροαστική νοοτροπία, πως της λείπει το αίσθημα της επαναστατικής αλληλεγγύης, πως είναι συνηθισμένη σε ένα υψηλό βιοτικό επίπεδο, αλλά η νοοτροπία της αμερικανικής εργατικής τάξης δεν ανταποκρίνεται στη σημερινή πραγματικότητα, αντανακλά τις αναμνήσεις μιας εποχής που έχει περάσει.
Σήμερα, η κατάσταση είναι ριζικά διαφορετική. Τι μπορεί να κάνει ένα επαναστατικό κόμμα μπροστά σ' αυτή την κατάσταση; Πρώτα πρώτα, έχει καθήκον να δώσει μια ακριβή εικόνα της κατάστασης και των ιστορικών καθηκόντων που απορρέουν απ' αυτήν, πέρα και ξέχωρα από το γεγονός αν οι εργάτες είναι έτοιμοι ή όχι να αναλάβουν αυτά τα καθήκοντα. Τα καθήκοντά μας δεν εξαρτώνται από την κατάσταση πνευμάτων που υπάρχει στους εργάτες. Τα καθήκοντά μας αυτά είναι να αναπτύξουμε τη συνείδησή τους. Να, εκείνο που πρέπει να διατυπώσει το πρόγραμμα και να το παρουσιάσει στους προχωρημένους εργάτες.
Μερικοί θα πουν: “Σύμφωνοι, αυτό το πρόγραμμα είναι ένα πρόγραμμα επιστημονικό, ανταποκρίνεται στην πραγματική κατάσταση, αλλά αν οι εργάτες δεν το υιοθετήσουν, θα είναι ανώφελο”. Αυτό μπορεί να γίνει. Όμως αυτό θα σήμαινε πως οι εργάτες θα συντρίβονταν πριν μπορέσει η κρίση να λυθεί προς όφελος της Σοσιαλιστικής Επανάστασης. Αν ο αμερικανός εργάτης δεν υιοθετήσει έγκαιρα αυτό το πρόγραμμα, θα αναγκαστεί να δεχτεί το πρόγραμμα του φασισμού. Όταν παρουσιάζουμε το πρόγραμμά μας στην εργατική τάξη, δεν μπορεί να υπάρχει καμιά εγγύηση όσον αφορά την απόρριψη ή την αποδοχή του από την ίδια την εργατική τάξη. Δεν μπορούμε να πάρουμε μια τέτοια ευθύνη... μπορούμε να αναλάβουμε την ευθύνη σ' ό,τι αφορά αυτό το πρόγραμμα, μόνο για τους εαυτούς μας.
Οφείλουμε να πούμε την αλήθεια στους εργάτες, έτσι θα κερδίσουμε τα καλύτερα στοιχεία. Δεν ξέρω αν τα προχωρημένα αυτά στοιχεία σταθούν ικανά να οδηγήσουν την εργατική τάξη στην εξουσία. Ελπίζω πως θα είναι ικανά. Κανείς, όμως, δεν μπορεί να το εγγυηθεί αυτό.
Αλλά, ακόμα και στη χειρότερη περίπτωση, αν η εργατική τάξη δεν κινητοποιήσει όλες της τις δυνάμεις, όλα τα μέσα που έχει στη διάθεσή της, για τη Σοσιαλιστική Επανάσταση, και πέσει κάτω από τη φασιστική μπότα, οι πιο προχωρημένοι εργάτες, σαν μάρτυρες, θα μπορούν να πουν: Αυτό εδώ το Κόμμα μάς είχε προειδοποιήσει: ήταν το καλύτερο. Αυτό θα γίνει το σύμβολο μιας μεγάλης παράδοσης που θα μείνει ζωντανή μέσα στην εργατική τάξη.
Αυτή, φυσικά, είναι η χειρότερη εικασία που κάνουμε. Όμως, αποδείχνεται πως όλα τα επιχειρήματα που λένε πως δεν θα μπορούσαμε να παρουσιάσουμε ένα τέτοιο πρόγραμμα επειδή δεν ανταποκρίνεται στη νοοτροπία των μαζών, είναι ψευτοεπιχειρήματα, που προδίνουν το φόβο που νοιώθουν οι υποστηρικτές τους μπροστά στη σημερινή κατάσταση.
Αν προφανώς έκλεινα τα μάτια, θα μπορούσα να συντάξω ένα ωραίο, ρόδινο πρόγραμμα που όλος ο κόσμος θα το δεχόταν. Αλλά αυτό το πρόγραμμα δεν θα ανταποκρινόταν στην κατάσταση, και το ιδιαίτερο γνώρισμα του προγράμματος είναι να ανταποκρίνεται πρώτα στην αντικειμενική κατάσταση. Πιστεύω πως το στοιχειώδες αυτό επιχείρημα είναι ένα καθοριστικό στοιχείο.
Η ταξική συνείδηση των εργατών καθυστερεί σε σχέση με τα γεγονότα, αλλά η ταξική συνείδηση δεν είναι ένα πράγμα φτιαγμένο από τα ίδια υλικά που είναι φτιαγμένα τα εργοστάσια, τα ορυχεία και οι σιδηρόδρομοι: είναι φτιαγμένη από υλικό πιο εύπλαστο, και κάτω από τα χτυπήματα της κρίσης, κάτω από το βάρος εκατομμυρίων ανέργων, μπορεί να αλλάξει με γοργό ρυθμό.
Σήμερα, το αμερικανικό προλεταριάτο έχει ορισμένα αβαντάζ που βγαίνουν από την πολιτική του καθυστέρηση. Αυτό μπορεί να φαίνεται παράδοξο, όμως, είναι έτσι. Οι ευρωπαίοι εργάτες, αυτοί, έχουν μια μακριά σοσιαλδημοκρατική παράδοση, έχουν την παράδοση της Κομμουνιστικής Διεθνούς, κι αυτές οι παραδόσεις είναι δυνάμεις συντηρητικές. Ακόμα και μετά από πολλές προδοσίες, οι εργάτες παραμένουν πιστοί στις οργανώσεις τους, γιατί αυτές οι οργανώσεις τους αφύπνισαν για πρώτη φορά, γιατί τους έδωσαν μια πολιτική κουλτούρα. Αυτό αποτελεί μειονέκτημα όταν πρόκειται να αποκτήσουν έναν καινούριο προσανατολισμό. Οι αμερικανοί εργάτες έχουν ένα πλεονέκτημα: στη μεγάλη τους πλειοψηφία δεν υπήρξαν ποτέ οργανωμένοι, και τώρα μόλις αρχίζουν να συγκεντρώνονται στα συνδικάτα. Αυτό δίνει τη δυνατότητα στο επαναστατικό κόμμα να τους κινητοποιήσει, για να αποκρούσουν μαζί τα χτυπήματα της κρίσης.
Με ποια ταχύτητα θα αναπτυχθούν αυτά τα γεγονότα; Κανείς δεν το ξέρει: δεν μπορούμε να δώσουμε παρά το γενικό προσανατολισμό που κανένας δεν τον αμφισβητεί. Μονάχα ύστερα απ' αυτό τίθεται το ζήτημα της παρουσίασης αυτού του προγράμματος στους εργάτες: φυσικά, αυτό είναι ένα ζήτημα πολύ σημαντικό. Πρέπει να εφαρμόσουμε στην πολιτική εκείνα που ξέρουμε από την παιδαγωγική και την ψυχολογία των μαζών, για να χτίσουμε μια γέφυρα με σκοπό να φτάσουμε στο πνεύμα των εργατών.
Σ' αυτόν τον τομέα, μόνο η πείρα μπορεί να μας διδάξει. Για ένα διάστημα, θα πρέπει να παλέψουμε σκληρά για να συγκεντρώσουμε την προσοχή των εργατών πάνω σ' ένα συγκεκριμένο σημείο: την κινητή κλίμακα μισθών και ωρών εργασίας.
Ο εμπειρισμός των αμερικανών εργατών επέτρεψε στα πολιτικά κόμματα να αναδειχτούν με μια ή δυο βασικές ιδέες, όπως η ενιαία φορολογία, το διμεταλλικό νομισματικό σύστημα (χρυσάφι-ασήμι), κλπ. Αυτές οι ιδέες άπλωσαν ταχύτατα μέσα στις μάζες: όταν οι μάζες διαπιστώσουν πως μια πανάκεια δεν αξίζει τίποτα, πέφτουν με τα μούτρα πάνω σε μια άλλη.
Εμείς, σήμερα, μπορούμε να παρουσιάσουμε ένα φάρμακο έντιμο, που δεν είναι δημαγωγικό, που είναι αναπόσπαστο μέρος του προγράμματός μας και που ανταποκρίνεται απόλυτα στη σημερινή κατάσταση.
Οι επίσημες στατιστικές μας πληροφορούν για 13 με 14 εκατομμύρια άνεργους, στην πραγματικότητα, πρέπει να υπολογίζουμε 16 με 20 εκατομμύρια. Τους νέους, ιδιαίτερα, τους έχουν ρίξει στην αθλιότητα.
Ο κύριος Ρούζβελτ ρίχνει σήμερα το βάρος του στα δημόσια έργα. Εμείς, όμως, θέλουμε να έχουν όλοι δουλειά, τόσο οι εργαζόμενοι στα δημόσια έργα, όσο και κείνοι που δουλεύουν στα ορυχεία, στους σιδηροδρόμους, κλπ... Θέλουμε να μπορεί ο καθένας να ζήσει με ευπρεπή τρόπο, και όπως και νά 'χει, σε ένα επίπεδο ίσο με το σημερινό, και απαιτούμε από τον κύριο Ρούζβελτ και το τραστ εγκεφάλων του, να οργανώσουν το πρόγραμμά τους για τα δημόσια έργα κατά τέτοιο τρόπο, ώστε όλος ο κόσμος να μπορεί να δουλεύει με ανθρώπινους μισθούς. Κι αυτό είναι δυνατό με την κινητή κλίμακα των μισθών και των ωρών εργασίας. Παντού, σ' όλες τις περιοχές, πρέπει να σκεφτούμε πάνω στον τρόπο με τον οποίο θα παρουσιάσουμε αυτές τις ιδέες. Μετά πρέπει να οργανώσουμε μια καμπάνια ζύμωσης, με τέτοιο τρόπο που ο καθένας να μάθει ότι αυτό το πρόγραμμα είναι το πρόγραμμα του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος. Πιστεύω πως μπορούμε να συγκεντρώσουμε την προσοχή των εργατών πάνω σ' αυτό το σημείο. Φυσικά, δεν είναι το μόνο σημείο, αλλά αυτό είναι απόλυτα προσαρμοσμένο στη σημερινή κατάσταση: τα άλλα μπορούν να προστεθούν σ' αυτό στο βαθμό που αυτή η ιδέα γίνεται κτήμα των μαζών. Οι γραφειοκρατίες θα την πολεμήσουν. Αν αυτή η ιδέα κυριαρχήσει, πραγματικά, μέσα στις μάζες, οι φασιστικές τάσεις θα οργανωθούν για να απαντήσουν. Τότε λέμε πως πρέπει να οργανώσουμε και να αναπτύξουμε τις φρουρές αυτοάμυνας.
Σκέφτομαι πως στην αρχή, οι εργάτες θα υιοθετήσουν αυτή τη διεκδίκηση για την κινητή κλίμακα των μισθών και των ωρών εργασίας. Αλλά, στην ουσία, τι σημαίνει αυτή η διεκδίκηση; Στην πραγματικότητα, είναι η περιγραφή του συστήματος οργάνωσης της δουλειάς μέσα στη σοσιαλιστική κοινωνία. Είναι ο συνολικός αριθμός των ωρών εργασίας που χρειάζονται, διαιρεμένος με το συνολικό αριθμό των εργαζομένων. Αλλά, αν παρουσιάζαμε από την αρχή το σοσιαλιστικό σύστημα, θα χαρακτηριζόμασταν σαν ουτοπιστές από τον μέσο αμερικανό, που θα μας έλεγε πως αυτές είναι ιδέες που εισάγουμε από την Ευρώπη. Παρουσιάζουμε λοιπόν αυτό το σύστημα σαν την λύση της κρίσης, που θα εγγυηθεί στους εργάτες το δικαίωμά τους να τραφούν, να ζήσουν σε ευπρεπή διαμερίσματα, κάτω από ευπρεπείς όρους: είναι το ίδιο το σοσιαλιστικό πρόγραμμα, αλλά στην πιο απλή του μορφή, την πιο κοντινή στις μάζες».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Πώς να οργανώσουμε την καμπάνια γι' αυτό το πρόγραμμα;».
ΚΡΟΥΞ: «Θα μπορούσε να φανταστεί κανείς πως αυτή η καμπάνια ξετυλίσσεται με τον ακόλουθο τρόπο: αρχίζετε την αγκιτάτσια, για παράδειγμα, στη Μινεάπολη. Κερδίζετε ένα ή δυο συνδικάτα σ' αυτό το πρόγραμμα. Μετά στέλνετε αντιπροσώπους στις άλλες πόλεις, στα διάφορα συνδικάτα. Όταν αυτό το πρόγραμμα θα έχει βγει από το Κόμμα για να διεισδύσει μέσα στα συνδικάτα, θα έχετε ήδη μισο-κερδισμένη τη μάχη. Θα στείλετε αντιπροσώπους στη Νέα Υόρκη, στο Σικάγο, στα ίδια συνδικάτα. Όταν η μάχη θα έχει κερδηθεί, θα καλέσετε ένα ειδικό συνέδριο. Αυτό θα αναγκάσει τους συνδικαλιστές γραφειοκράτες να πάρουν θέση υπέρ ή κατά: η συζήτηση θα είναι τότε δημόσια και θα δώσει υπέροχες ευκαιρίες για προπαγάνδα».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Αυτό το πρόγραμμα μπορεί να πραγματωθεί σήμερα;».
ΚΡΟΥΞ: «Είναι πιο εύκολο να ανατραπεί ο καπιταλισμός παρά να επιβληθεί πραγματικά η κινητή κλίμακα μισθών και ωρών εργασίας μέσα στα πλαίσια του καπιταλιστικού συστήματος. Καμιά από τις διεκδικήσεις μας δεν θα πραγματωθεί μέσα σ' αυτά τα πλαίσια, γι' αυτό και τις αποκαλούμε μεταβατικές διεκδικήσεις: αυτές εγκαθιστούν μια γέφυρα που μας επιτρέπει να κερδίσουμε τους εργάτες, και μια πραγματική γέφυρα για να πάμε στη Σοσιαλιστική Επανάσταση. Όλο το πρόβλημα είναι να ξέρουμε το πώς να κινητοποιήσουμε τις μάζες για τον αγώνα: το πρόβλημα της διάσπασης των εργατών σε εργαζόμενους και άνεργους, λόγου χάρη, τίθεται μέσα σε αυτά τα πλαίσια. Πρέπει να βρούμε τα μέσα να ξεπεράσουμε αυτή τη διάσπαση. Η ιδέα μιας ξεχωριστής τάξης, της τάξης των ανέργων, που αποτελείται από καινούριους παρίες, είναι μια ιδέα που αποτελεί μέρος της ψυχολογικής προετοιμασίας για το φασισμό. Αν η εργατική τάξη δεν καταφέρει να ξεπεράσει αυτή τη διάσπαση, προπαντός στο συνδικαλιστικό επίπεδο, ο φασισμός θα έχει κάνει τη δουλειά του».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Πολλοί σύντροφοι δεν μπορούν να καταλάβουν γιατί αυτή η διεκδίκηση δεν μπορεί να ικανοποιηθεί».
ΚΡΟΥΞ: «Είναι ένα ζήτημα πολύ σημαντικό. Αυτό το πρόγραμμα δεν είναι εφεύρεση ενός ανθρώπου. Απορρέει από τη μακριά εμπειρία των μπολσεβίκων. Το επαναλαμβάνω: το πρόγραμμα αυτό είναι η συγκεκριμενοποίηση της συλλογικής πείρας των επαναστατών. Είναι η εφαρμογή των παλιών αρχών στη σημερινή κατάσταση. Δεν πρέπει να το θεωρούμε σαν να έχει χαραχτεί οριστικά πάνω σε μάρμαρο, αλλά πρέπει να το βλέπουμε σαν προσαρμόσιμο στην αντικειμενική κατάσταση.
Οι επαναστάτες θεωρούν πάντα τις μεταρρυθμίσεις και τις κατακτήσεις σαν υποπροϊόντα της επαναστατικής πάλης. Αν περιοριστούμε στο να διεκδικούμε αυτό που μπορούμε να πετύχουμε, η κυρίαρχη τάξη δεν θα μας δώσει παρά το ένα δέκατο απ' αυτό, ή και τίποτε. Αν ζητάμε περισσότερα και είμαστε μάλιστα σε θέση να επιβάλουμε τις διεκδικήσεις μας, οι καπιταλιστές θα αναγκαστούν να παραχωρήσουν το μάξιμουμ. Όσο πιο μαχητικοί και απαιτητικοί είναι οι εργάτες, τόσο πιο πολλά μπορεί κανείς να απαιτεί και να κερδίζει. Οι διεκδικήσεις μας δεν είναι στείρα συνθήματα, είναι μέσα πίεσης πάνω στην μπουρζουαζία. Στο παρελθόν, στη διάρκεια του καλού καιρού για τον αμερικανικό καπιταλισμό, οι εργάτες αποκτούσαν πλεονεκτήματα από το γεγονός και μόνο ότι ρίχνονταν εμπειρικά στη μάχη και με πολύ μαχητικό πνεύμα.
Η σημερινή κατάσταση είναι πολύ διαφορετική.
Οι καπιταλιστές δεν έχουν μπροστά τους μια εποχή ευημερίας. Δεν φοβούνται καθόλου τις απεργίες, δεδομένου ότι υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός εργατών που ψάχνουν για δουλειά. Γι' αυτό και το πρόγραμμα πρέπει να προσπαθεί να ενώσει τα δυο μέρη της εργατικής τάξης, τους εργαζόμενους και τους άνεργους. Κι αυτό ακριβώς κάνει η κινητή κλίμακα των μισθών και των ωρών εργασίας».
2. Μια Συζήτηση
με τον Λεόν Τρότσκι για το «Εργατικό Κόμμα»
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Στο Κόμμα μας, η συζήτηση πάνω στο Μεταβατικό Πρόγραμμα περιστρέφεται γύρω από το ζήτημα του Εργατικού Κόμματος στις Ενωμένες Πολιτείες. Ορισμένοι σύντροφοι, ξεκινώντας από το γεγονός ότι τίποτε δεν δείχνει πως η επιθυμία για την οικοδόμηση ενός τέτοιου κόμματος είναι ένα αίσθημα ριζωμένο μέσα στις μάζες, πιστεύουν πως σήμερα, δεν είναι σωστό να παλέψουν για την ίδρυση ενός τέτοιου Εργατικού Κόμματος. Οι σύντροφοι αυτοί προσθέτουν πως αν ένα εργατικό κόμμα Βρισκόταν στη γένεσή του, ή αν οι μάζες το απαιτούσαν πλατιά, τότε θα μπορούσε κανείς να προτείνει ένα πρόγραμμα, για να δώσει έναν επαναστατικό προσανατολισμό σ' αυτό το κίνημα. Επειδή όμως δεν λαβαίνει χώρα ένα τέτοιο προτσές, οι θέσεις μας για το Εργατικό Κόμμα θα ήταν οπορτουνιστικές. Θα μπορούσατε να διαλευκάνετε αυτό το σημείο;».
ΚΡΟΥΞ: «Νομίζω πως πρέπει να θυμηθούμε γενικά τα πιο βασικά γεγονότα της ιστορίας του εργατικού κινήματος, και ιδιαίτερα των συνδικάτων. Οι μορφές ανάπτυξης διαφέρανε πάρα πολύ από χώρα σε χώρα. Πραγματικά, κάθε χώρα γνώρισε μια ιδιαίτερη ανάπτυξη, αυτό, όμως, δεν μας εμποδίζει στο να κάνουμε μια γενική ταξινόμηση.
Στην Αυστρία και, ιδιαίτερα, στη Ρωσία, το εργατικό κίνημα αρχίζει σαν πολιτικό κίνημα, δομημένο πάνω σ' ένα κόμμα. Αυτό ήταν το πρώτο βήμα. Η σοσιαλδημοκρατία, από τη στιγμή που γεννήθηκε, έβλεπε τη σοσιαλιστική ανοικοδόμηση της κοινωνίας, σ' ένα πολύ κοντινό μέλλον, αλλά συνέβηκε ο καπιταλισμός να βρει τις δυνάμεις να επιζήσει. Οι σοσιαλδημοκράτες βρέθηκαν υποχρεωμένοι, στη διάρκεια της μακριάς αυτής περιόδου σχετικής ευημερίας, να προσανατολίσουν τις προσπάθειές τους προς την οικοδόμηση συνδικάτων.
Σε χώρες όπως η Γερμανία, η Αυστρία, και, ιδιαίτερα, η Ρωσία, όπου ποτέ στο παρελθόν δεν είχαν ακούσει να μιλάνε για συνδικάτα, αυτά στήθηκαν στα πόδια τους οικοδομημένα και κατευθυνόμενα από ένα πολιτικό κόμμα, τη σοσιαλδημοκρατία.
Έναν τύπο ανάπτυξης πολύ διαφορετικό συναντάει κανείς στις λατινικές χώρες και, ιδιαίτερα, στην Γαλλία και την Ισπανία. Εδώ το πολιτικό κόμμα και το συνδικαλιστικό κίνημα είναι σχεδόν ξένα το ένα προς το άλλο και, με μια ορισμένη έννοια, ανταγωνιστικά.
Το κόμμα είναι ένας κοινοβουλευτικός μηχανισμός. Τα συνδικάτα, μέχρις ενός σημείου στην Γαλλία –σ' ένα μεγάλο βαθμό στην Ισπανία– βρίσκονται κάτω από την ηγεσία των αναρχικών.
Η Μεγάλη Βρετανία, οι Ενωμένες Πολιτείες και σε διάφορους βαθμούς τα Ντομίνιον[2] μας προσφέρουν τα καλύτερα παραδείγματα για να μιλήσουμε για τον τρίτο τύπο ανάπτυξης. Η Αγγλία είναι η χώρα των συνδικάτων. Τα συνδικάτα έκαναν εκεί την εμφάνισή τους το 18ο αιώνα, λίγο πριν τη γαλλική επανάσταση και στη διάρκεια εκείνου που αποκαλούμε βιομηχανική επανάσταση. (Στις Ενωμένες Πολιτείες αυτό έγινε με την επέκταση της μηχανοποίησης). Στην Αγγλία, η εργατική τάξη δεν είχε το ανεξάρτητο κόμμα της, τα συνδικάτα ήταν η μόνη οργάνωση της εργατικής τάξης –στην πραγματικότητα η οργάνωση της εργατικής αριστοκρατίας, των ανώτατων στρωμάτων της εργατικής τάξης. Στην Αγγλία είχε να κάνει κανείς μ' ένα αριστοκρατικό προλεταριάτο, τουλάχιστον σ' ό,τι αφορά τα ανώτερα στρώματά του, γιατί η βρετανική μπουρζουαζία, που διέθετε σχεδόν το μονοπώλιο της παγκόσμιας αγοράς, μπορούσε να μοιράζει τα ψίχουλα από τα πλούτη της στην εργατική τάξη, χρησιμοποιώντας ένα μέρος από το εθνικό εισόδημα. Τα συνδικάτα ήταν ικανά να το αποσπούν αυτό από την μπουρζουαζία. Ύστερα από έναν αιώνα ύπαρξης, τα συνδικάτα άρχισαν να οικοδομούν ένα πολιτικό κόμμα. Είναι ακριβώς το αντίθετο από εκείνο που έγινε στη Γερμανία ή την Αυστρία, όπου το κόμμα ξεσήκωσε την εργατική τάξη και οικοδόμησε τα συνδικάτα. Στην Αγγλία ήταν τα συνδικάτα, που ύστερα από αιώνες ύπαρξης και πάλης αναγκάστηκαν να οικοδομήσουν ένα πολιτικό κόμμα.
Ποιοι ήταν οι λόγοι που επιβάλανε αυτή την αλλαγή; Η αλλαγή αυτή βρίσκει την εξήγησή της στην πλήρη παρακμή του αγγλικού καπιταλισμού που έγινε μ' ένα βίαιο τρόπο. Το αγγλικό κόμμα δεν έχει παρά 20 χρόνων ζωή: δεν άρχισαν να μιλούν πραγματικά γι' αυτό παρά μετά τον παγκόσμιο πόλεμο.
Ποια ήταν η αιτία για τη δημιουργία του; Είναι πολύ γνωστό πως αυτή η κατάσταση βρίσκει την εξήγησή της στην καταστροφή του μονοπωλίου της Αγγλίας στην παγκόσμια αγορά. Αυτό άρχισε στη δεκαετία του 1880 με τον ανταγωνισμό που αντιπαρέθετε το Ενωμένο Βασίλειο στην Γερμανία και στις Ενωμένες Πολιτείες. Η μπουρζουαζία γίνεται ανίκανη να εγγυηθεί τις προνομιούχες θέσεις των ανώτατων στρωμάτων του προλεταριάτου. Τα συνδικάτα έχασαν την ικανότητά τους να βελτιώνουν τους όρους ζωής των εργατών και σπρώχτηκαν στο δρόμο της πολιτικής δραστηριότητας, γιατί η πολιτική δραστηριότητα δεν είναι παρά η γενίκευση της οικονομικής δραστηριότητας. Η πολιτική δραστηριότητα δίνει μια γενική μορφή στις ανάγκες των εργατών και απευθύνει τις διεκδικήσεις αυτές, όχι σ' αυτήν ή την άλλη ιδιαίτερη φράξια της μπουρζουαζίας, αλλά στην μπουρζουαζία σαν όλο, έτσι όπως είναι οργανωμένη μέσα στο κράτος.
Μπορεί να πει κανείς πως σήμερα ξαναβρίσκουμε στις Ενωμένες Πολιτείες τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αγγλικής ανάπτυξης, κάτω από μια μορφή ακόμα πιο συγκεντροποιημένη, γιατί η ιστορία των Ενωμένων Πολιτειών είναι από μόνη της μια σύντμηση.
Πραγματικά, η συνδικαλιστική ανάπτυξη στις Ενωμένες Πολιτείες, αρχίζει αμέσως μετά τον εμφύλιο πόλεμο, αλλά τα συνδικάτα αυτά καθυστέρησαν σημαντικά στον πολιτικό τομέα, ακόμα κι αν τα συγκρίνει κανείς με τα αγγλικά συνδικάτα. Συχνά ήταν μικτά συνδικάτα, που συγκέντρωναν αφεντικά και εργάτες, και όχι δραστήρια και μαχητικά συνδικάτα. Ήταν πάρα πολύ τομεακά και περιορισμένα. Βασίζονταν πάνω στο συντεχνιακό σύστημα, πάνω στην άρνηση της μεγάλης βιομηχανίας. Μονάχα στα δύο ή τρία τελευταία χρόνια παρουσιάστηκαν αληθινά συνδικάτα στις Ενωμένες Πολιτείες. Το καινούριο αυτό κίνημα είναι το CIO[3].
Ποιος είναι ο λόγος της εμφάνισης του CIO; Είναι η παρακμή του αμερικάνικου καπιταλισμού. Στη Μεγάλη Βρετανία, η αρχή αυτής της παρακμής, μόνο που γέννησε τα μεγάλα συνδικάτα της βιομηχανίας. Αλλά τα συνδικάτα αυτά δεν εμφανίστηκαν στη σκηνή παρά τη στιγμή ακριβώς που έπρεπε να παραβρεθούν στην καινούρια φάση παρακμής του καπιταλισμού, ή, πιο συγκεκριμένα, μπορούμε να πούμε πως η πρώτη κρίση του 1929-33 δίνει την αρχική ώθηση, και καταλήγει στη δημιουργία του CIO. Μόλις όμως οργανώθηκε το CIO, αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει τη δεύτερη κρίση, την κρίση του 1937-38 που συνεχίζει να βαθαίνει.
Τι σημαίνει αυτό; Τα συνδικάτα άρχισαν από πολύν καιρό να οργανώνονται στις Ενωμένες Πολιτείες, αλλά τώρα που υπάρχουν, θα ακολουθήσουν την ίδια εξέλιξη που ακολούθησαν τα αγγλικά συνδικάτα. Αυτό πάει να πει πως, μέσα στις σημερινές συνθήκες, στην παρακμή του καπιταλισμού, είναι αναγκασμένα να στραφούν προς την πολιτική δραστηριότητα. Νομίζω πως αυτό είναι το πιο σημαντικό θέμα.
Το ζήτημα που μου τέθηκε δίνει τον τόνο στο γεγονός “ότι τίποτε δεν δείχνει πως η επιθυμία για την οικοδόμηση ενός τέτοιου κόμματος είναι ένα αίσθημα ριζωμένο μέσα στις μάζες”. Θυμάστε πως όταν είχαμε μιλήσει γι' αυτό το ζήτημα με τους άλλους συντρόφους, υπήρξαν διαφορές. Δεν μπορώ να κρίνω αν αυτό το αίσθημα είναι ριζωμένο ή όχι μέσα στις μάζες: δεν έχω προσωπικές εντυπώσεις ούτε έχω κάνει παρατηρήσεις που μου επιτρέπουν να κρίνω γι' αυτό, μα δεν νομίζω πως το βασικό μας θέμα είναι να ξέρουμε ποιος από τους ηγέτες ή τους μαχητές των συνδικάτων είναι έτοιμος σήμερα, και σε ποιο βαθμό, να οικοδομήσει ένα πολιτικό κόμμα. Πάνω σε αυτό είναι πάρα πολύ δύσκολο να συγκεντρώσει κανείς αντικειμενικές πληροφορίες. Δεν έχουμε τα μέσα να οργανώσουμε ένα δημοψήφισμα. Δεν θα μετρήσουμε τις αντιδράσεις στις προτάσεις μας παρά όταν θα έχουμε θέσει συγκεκριμένα αυτές τις προτάσεις στην ημερήσια διάταξη.
Αυτό όμως που μπορούμε να πούμε χωρίς το φόβο να κάνουμε λάθος, είναι ότι η αντικειμενική κατάσταση είναι απόλυτα καθοριστική. Τα συνδικάτα, σαν τέτοια που είναι, δεν μπορούν να έχουν παρά μια αμυντική δραστηριότητα. Στο βαθμό που η κρίση βαθαίνει και η ανεργία μεγαλώνει, χάνουν μέλη και αδυνατίζουν. Τα απεργιακά ταμεία φτωχαίνουν. Τα καθήκοντα γίνονται όλο και πιο πιεστικά, τη στιγμή που τα μέσα είναι όλο και πιο περιορισμένα. Αυτό είναι ένα γεγονός, στο οποίο δεν μπορούμε να αλλάξουμε τίποτε.
Η συνδικαλιστική γραφειοκρατία χάνει τον προσανατολισμό της όλο και πιο πολύ, οι εργαζόμενοι της βάσης δυσαρεστούνται όλο και περισσότερο Η δυσαρέσκειά τους εξαρτάται από τις ελπίδες που τοποθέτησαν στο CIΟ, στην πίστη για τις κατοπινές επιτυχίες του.
Η κατάσταση είναι η ακόλουθη: μέσα σε τρία χρόνια, οι άνεργοι αυξήθηκαν κατά 4 εκατομμύρια, κι έχουν να αντιμετωπίσουν μιαν αντικειμενική κατάσταση στην οποία τα συνδικάτα δεν μπορούν να αλλάξουν τίποτε. Πρέπει να δώσουμε μια απάντηση σ' αυτή την κατάσταση.
Αν οι συνδικαλιστές ηγέτες δεν είναι έτοιμοι για την πολιτική δραστηριότητα, πρέπει να απαιτήσουμε απ' αυτούς να επεξεργαστούν ένα νέο προσανατολισμό. Αν αρνηθούν, θα τους καταγγείλουμε.
Επαναλαμβάνω εδώ εκείνο που είπα για το Μεταβατικό Πρόγραμμα στο σύνολό του. Το πρώτο πρόβλημα που πρέπει να αντιμετωπίσουμε, δεν είναι η κατάσταση πνευμάτων των μαζών, αλλά η αντικειμενική κατάσταση, και το δικό μας καθήκον είναι να φέρουμε τις καθυστερημένες αυτές μάζες αντιμέτωπες με τα καθήκοντα που καθορίζονται από την αντικειμενική κατάσταση, κι όχι από ψυχολογικούς υπολογισμούς. Η ίδια παρατήρηση επιβάλλεται και από αφορμή το ζήτημα για το Εργατικό Κόμμα. Για να μη συντριβεί η μαχητικότητα της τάξης, για να μην κυριέψει τις μάζες η αποθάρρυνση, το κίνημα πρέπει να ακολουθήσει μια νέα πορεία Η πορεία αυτή πρέπει να είναι πολιτική. Αυτό είναι το βασικό επιχείρημα που πρέπει να προωθήσουμε πάνω στο ζήτημα του Εργατικού Κόμματος.
Επικαλούμαστε το μαρξισμό, τον επιστημονικό σοσιαλισμό. Στην πραγματικότητα τι σημαίνει επιστημονικός σοσιαλισμός;
Αυτό θέλει ακριβώς να πει πως το κόμμα που τον επικαλείται δεν ξεκινάει, όταν θεμελιώνει την πολιτική του, από υποκειμενικές ευχές, από επιμέρους τάσεις, από την κατάσταση πνευμάτων, αλλά από τα ίδια τα αντικειμενικά γεγονότα, από την υλική κατάσταση των διαφόρων τάξεων, κι από τη σχέση τους, όπως το κάνει κανείς στις διάφορες επιστήμες, στηρίζεται στα γεγονότα. Μονάχα μ' αυτή τη μέθοδο θα μπορέσουμε να καταστρώσουμε διεκδικήσεις που να ανταποκρίνονται στην πραγματική κατάσταση. Μονάχα κατόπιν θα προσαρμόσουμε αυτές τις διεκδικήσεις, αυτά τα συνθήματα, στον τρόπο σκέψης των μαζών. Να υπολογίζαμε αυτόν τον τρόπο σκέψης σαν το βασικό γεγονός, αυτό δεν θα ανταποκρινόταν σε μιαν επιστημονική πολιτική, αλλά σε μια συγκυριακή, δημαγωγική ή τυχοδιωκτική πολιτική.
Θα μπορούσε κανείς να διερωτηθεί πώς γίνεται και δεν είχαμε προβλέψει την εξέλιξη τώρα και 5, 6 ή 7 χρόνια; Γιατί δεν παλέψαμε για το σύνθημα του Εργατικού Κόμματος στο παρελθόν; Η εξήγηση είναι πολύ απλή. Σαν μαρξιστές, ιδρυτές του αμερικανικού κινήματος για την Τέταρτη Διεθνή, ήμασταν απόλυτα πεπεισμένοι πως ο διεθνής καπιταλισμός είχε μπει σε μια περίοδο παρακμής. Σε μια περίοδο δηλαδή που χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι οι εργάτες διαπαιδαγωγούνται από τις ίδιες τις αντικειμενικές συνθήκες, και υποκειμενικά αγκαζάρονται στο δρόμο της Σοσιαλιστικής Επανάστασης. Αυτή ήταν η γενική τάση, και οι Ενωμένες Πολιτείες δεν θα αποτελούσαν εξαίρεση. Η γενική όμως τάση δεν αρκεί για να καθορίσει όλα τα ιδιαίτερα φαινόμενα.
Εδώ όλο το ζήτημα είναι ζήτημα των ρυθμών ανάπτυξης. Κι από αυτή την άποψη, πολλοί ανάμεσά μας, κι εγώ ο ίδιος, υπολογίζοντας τη δύναμη του αμερικανικού καπιταλισμού, σκεφτόμασταν πως αυτός ο κολοσσός θα μπορούσε να αντισταθεί για πολύν καιρό στις εσωτερικές του αντιφάσεις, και να εκμεταλλευτεί την παρακμή του ευρωπαϊκού καπιταλισμού για να εξασφαλίσει στον εαυτό του μια κάποια ανάπαυλα. Για πόσο χρόνο όμως; Δέκα ή, ίσως, τριάντα χρόνια. Όπως και νά 'χει, δεν φανταζόμουνα, σε ό,τι με αφορά προσωπικά, πως αυτή η σειρά των οξύτατων κρίσεων, θα άνοιγε τόσο γρήγορα κι ότι αυτές οι κρίσεις θα βάθαιναν διαρκώς. Να γιατί, όταν συζητούσα, πριν 8 χρόνια, με τους αμερικανούς συντρόφους, ήμουνα εξαιρετικά συνετός στις υποθέσεις μου.
Η άποψή μου ήταν πως δεν μπορούσε κανείς να προβλέψει πότε τα αμερικανικά συνδικάτα θα υποχρεώνονταν από την κατάσταση να καταφύγουν στην πολιτική δράση. Έλεγα πως αν η κρίσιμη περίοδος τοποθετούνταν σε 10 ή 15 χρόνια, μέχρι τότε, εμείς, η επαναστατική οργάνωση, θα είχαμε γίνει μια πραγματική δύναμη, που θα επιδρούσε άμεσα στα συνδικάτα, και θα γινόταν η κύρια δύναμη: γι' αυτό θα ήταν απόλυτα αφηρημένο, επιφανειακό και σχολαστικό, να διακηρύξουμε στα 1930 την αναγκαιότητα για την οικοδόμηση του Εργατικού Κόμματος, αυτό το σύνθημα θα ήταν ένα εμπόδιο στην ανάπτυξη του Κόμματός μας. Αυτά τα σκεπτόμασταν στην αρχή της προηγούμενης κρίσης. Δεν προβλέψαμε πως εκείνη η κρίση θα ακολουθιόταν από μια κρίση ακόμα πιο βαθιά, που η δύναμή της θα ήταν δεκαπλάσια από το ίδιο το γεγονός ότι επρόκειτο για μια επανάληψη!
Πρέπει να βασιστούμε, όχι πάνω στις χθεσινές προβλέψεις μας, αλλά πάνω στην τωρινή κατάσταση. Ο αμερικανικός καπιταλισμός είναι πολύ ισχυρός, αλλά οι αντιφάσεις του είναι ακόμα πιο ισχυρές. Η ίδια του η παρακμή αναπτύσσεται με αμερικανική ταχύτητα, κι αυτό δημιουργεί μια καινούρια κατάσταση για τα νέα συνδικάτα –στο CIO ακόμα περισσότερο απ' ό,τι στην AFL[4], γιατί η AFL θα αντισταθεί καλύτερα στηριζόμενη πάνω στην πιο αριστοκρατική βάση της.
Πρέπει να αλλάξουμε το πρόγραμμά μας, γιατί η αντικειμενική κατάσταση έχει πέρα για πέρα αλλάξει.
Τι σημαίνει αυτό; Αυτό σημαίνει μήπως πως είμαστε σίγουροι ότι η εργατική τάξη και τα συνδικάτα θα υιοθετήσουν αυτή την προοπτική του εργατικού κόμματος; Όχι, δεν είμαστε καθόλου σίγουροι. Αλλά, αρχίζοντας την πάλη δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι θα οδηγηθούμε στη νίκη. Απλώς μπορούμε να πούμε πως το σύνθημά μας ανταποκρίνεται στην αντικειμενική κατάσταση. Τα πιο προχωρημένα στοιχεία θα το καταλάβουν, και τα πιο καθυστερημένα στοιχεία δεν θα αντιταχθούν σ' αυτό, ακόμα κι αν δεν το καταλάβουν.
Στην ίδια τη Μινεάπολη, δεν μπορούμε να προτείνουμε στα συνδικάτα να γίνουν μέλη της οργάνωσής μας, του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος. Αυτό θα ήταν αστείο, ακόμα και στη Μινεάπολη. Γιατί; Γιατί η παρακμή του καπιταλισμού προχωράει δέκα φορές, εκατό φορές πιο γρήγορα από ό,τι πιστεύει το Κόμμα μας. Αυτό είναι μια νέα διαστρέβλωση. Η αναγκαιότητα για ένα πολιτικό κόμμα που θα είναι το κόμμα των εργατών, υπάρχει μέσα στις αντικειμενικές συνθήκες, αλλά το δικό μας κόμμα είναι πολύ μικρό, έχει πολύ μικρό κύρος για να οργανώσει τους εργαζόμενους στις γραμμές του. Γι' αυτό πρέπει να πούμε στους εργαζόμενους, στις μάζες: φτιάξτε το κόμμα σας. Δεν μπορούμε όμως να απευθυνθούμε άμεσα στις μάζες, καλώντας τις να γίνουν μέλη του Κόμματός μας.
Αν μια συγκέντρωση 500 ατόμων εκδηλώσει τη συμφωνία της πάνω στη σκέψη πως είναι αναγκαίο ένα Εργατικό Κόμμα, τα 5 ίσως άτομα θα είναι έτοιμα να γίνουν μέλη του Κόμματός μας. Πράγμα που δείχνει πως το σύνθημα για το Εργατικό Κόμμα είναι ένα σύνθημα αγκιτάτσιας. Το δεύτερο σύνθημα –γίνετε μέλη στο Κόμμα μας– είναι για τα πιο προχωρημένα στοιχεία.
Μήπως, όμως, πρέπει να προωθούμε μόνο το ένα από αυτά τα συνθήματα; Αντίθετα, πρέπει να τα προωθούμε και τα δυο. Το πρώτο, “για ένα ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα”, προετοιμάζει το έδαφος για το δικό μας Κόμμα. Το δεύτερο σύνθημα προετοιμάζει τους εργάτες, τους βοηθάει να προχωρήσουν, κι ανοίγει το δρόμο για το Κόμμα μας.
Σε άλλο κείμενο θα δείξουμε πως δεν είμαστε ικανοποιημένοι με το απλό σύνθημα του Εργατικού Κόμματος, που άλλωστε δεν είναι τόσο αφηρημένο όσο ήταν πριν δέκα χρόνια, από αφορμή την τροποποίηση της συγκεκριμένης κατάστασης. Αλλά θα αποδείξουμε πως είναι μια ιδέα που πρέπει να γίνει συγκεκριμένη. Θα δείξουμε στους εργάτες τι πράγμα πρέπει να είναι αυτό το κόμμα. Ένα ανεξάρτητο κόμμα, όχι για να υποστηρίζει τον Ρούζβελτ ή τον Λαφολέτ, μα ένα εργαλείο για τους ίδιους τους εργάτες. Γι' αυτό θα πρέπει το κόμμα αυτό να έχει τους δικούς του υποψήφιους στον εκλογικό στίβο.
Στο Εργατικό αυτό Κόμμα θα διοχετεύουμε τα μεταβατικά συνθήματά μας. Προφανώς, όχι όλα ταυτόχρονα, αλλά το ένα ύστερα από το άλλο, στο βαθμό που θα μας προσφέρονται οι ευκαιρίες. Γι' αυτό, δεν βλέπω κανέναν ουσιαστικό λόγο να αρνηθούμε αυτό το σύνθημα.
Στην άρνηση του συνθήματος, βρίσκω μονάχα έναν ψυχολογικό λόγο. Οι σύντροφοί μας, πολεμώντας τους οπαδούς του Λόβστοουν, πάλευαν για το Κόμμα μας, ενάντια στην ιδέα ενός κόμματος γενικά κι αφηρημένα. Αυτό είναι προφανώς δυσάρεστο. Είναι σίγουρο πως, από την άλλη μεριά, οι σταλινικοί θα μας αποκαλέσουν φασίστες, κτλ... Αλλά όλα αυτά δεν ανήκουν στον τομέα των αρχών, ανήκουν στον τομέα της τακτικής.
Ο Λόβστοουν θα πει πως χάσαμε το κεφάλι μας, αλλά αυτό δεν είναι τίποτε. Για να επεξεργαστούμε την πολιτική μας στηριζόμαστε πάνω στις ανάγκες της εργατικής τάξης, κι όχι στις αντιδράσεις του Λόβστοουν. Πιστεύω πως ακόμα κι από την άποψη της πάλης μας ενάντια στους οπαδούς του Λόβστοουν, αυτό θα είναι ένα πλεονέκτημα κι όχι ένα μειονέκτημα. Αν είχα να αντιμετωπίσω έναν απ' αυτούς, θα εξηγούσα ποιες ήταν οι θέσεις μας και γιατί έχουν αλλάξει. Θα του έλεγα: “Εκείνη τη στιγμή κάνατε επίθεση εναντίον μας. Καλά. Σήμερα, πάνω σ' αυτό το σημείο που σας φαίνεται τόσο σημαντικό, έχουμε αλλάξει γνώμη. Τι έχετε ενάντια στην Τέταρτη Διεθνή;”. Είμαι βέβαιος πως μ' αυτό τον τρόπο θα μπορούσαμε ακόμα και να δημιουργήσουμε ένα ρήγμα στους Λοβστοουνιστές.
Απ' αυτή την άποψη δεν βλέπω κανένα εμπόδιο.
Πριν τελειώσω, θα ήθελα να κάνω μια διόρθωση πάνω στο ζήτημα. Το σύνθημα του “Εργατικού Κόμματος” δεν αποτελεί ένα τμήμα του Μεταβατικού Προγράμματος. Αυτό είναι ένα χωριστό σημείο».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Πώς να υπερασπιστούμε την ανάγκη του Εργατικού Κόμματος σ' ένα συνδικάτο; Κάνοντας προτάσεις;».
ΚΡΟΥΞ: «Γιατί όχι; Αν ήμουνα σ' ένα συνδικάτο, κι αν το ζήτημα έμπαινε επί τάπητος, θα έπαιρνα το λόγο για να πω πως το Εργατικό Κόμμα είναι μια αναγκαιότητα που την επιβάλουν τα γεγονότα. Έχει αποδειχτεί πως η δραστηριότητα στον οικονομικό τομέα, δεν αρκεί. Χρειάζεται πολιτική δραστηριότητα: θα έλεγα εκείνο που κατά τη γνώμη μου μετράει σ' ό,τι αφορά ένα τέτοιο σύνθημα. Θα εξηγούσα πώς γι' αυτό το λόγο επιφυλάσσομαι να επέμβω αργότερα πάνω στο περιεχόμενο του προγράμματος αυτού του κόμματος, αλλά θα ψήφιζα υπέρ της πρότασης».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Οι εργαζόμενοι μένουν απολύτως απαθείς σ' ό,τι αφορά το Εργατικό Κόμμα, οι ηγέτες τους δεν κάνουν τίποτε, και οι σταλινικοί υποστηρίζουν τον Ρούζβελτ».
ΚΡΟΥΞ: «Αυτό χαρακτηρίζει την περίοδο που περνάμε, που δεν υπάρχει καθορισμένο πρόγραμμα, όπου οι εργαζόμενοι δεν ξέρουν πού να αναζητήσουν τον καινούριο δρόμο. Υπάρχει απόλυτη ανάγκη να υπερπηδήσουμε αυτή την απάθεια. Υπάρχει απόλυτη ανάγκη να καθορίσουμε την καινούρια προοπτική».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Ορισμένοι σύντροφοι έχουν μάλιστα συγκεντρώσει στατιστικά στοιχεία, προσπαθώντας να αποδείξουν πως το κίνημα για το Εργατικό Κόμμα χάνει έδαφος ανάμεσα στους εργάτες».
ΚΡΟΥΞ: «Πρέπει να διακρίνουμε τη γενική γραμμή από τις επιμέρους ταλαντεύσεις και από τις διαθέσεις που μπορούν να κυριαρχούν σε μια στιγμή ή σε μιαν άλλη μέσα στο CIO. Σε ό,τι αφορά τη μαχητικότητα, είναι βέβαιο πως το CIO εμφανίζεται σήμερα χίλιες φορές πιο επικίνδυνο απ' ότι άλλοτε στα μάτια των καπιταλιστών, οι ηγέτες όμως φοβούνται να σπάσουν από τον Ρούζβελτ. Οι μάζες περιμένουν, χωρίς προοπτική, Η ανεργία μεγαλώνει. Είναι δυνατό ίσως να αποδείξουμε πως το κίνημα για το Εργατικό Κόμμα έχασε ένα μέρος της επίδρασης του μέσα σ' ένα χρόνο.
Ίσως η επίδραση των σταλινικών να πηγαίνει προς αυτήν την κατεύθυνση. Μα αυτό δεν είναι παρά μια επιμέρους ταλάντευση, και θα ήταν πολύ επικίνδυνο να βασιστούμε στις επιμέρους ταλαντεύσεις, αφού μέσα σε λίγο χρόνο θα είναι το βασικό ρεύμα, που προχωρά σε βάθος, εκείνο που θα πάρει πάνω του, και η αντικειμενική αναγκαιότητα θα πρέπει να βρει την υποκειμενική έκφρασή της στο κεφάλι των εργατών, και με μεγαλύτερη ακρίβεια αν εμείς τους βοηθήσουμε. Το Κόμμα είναι ακριβώς ένα ιστορικό εργαλείο για να βοηθάει τους εργάτες».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Ορισμένοι από τους συντρόφους μας που προέρχονται από το “Σοσιαλιστικό Κόμμα” λένε πως όταν ήταν στο “Σ.Κ.” υπεράσπιζαν την ιδέα για ένα Εργατικό Κόμμα κι ότι πείστηκαν πως είχαν άδικο συζητώντας με τους τροτσκιστές: Σήμερα, θα πρέπει να γυρίσουν προς τα πίσω;».
ΚΡΟΥΞ: «Ναι. Είναι ένα ζήτημα διαπαιδαγώγησης, είναι ένα σχολειό για τους συντρόφους μας. Τώρα, μπορούν να προσεγγίσουν αυτό το πρόβλημα του Εργατικού Κόμματος με έναν τρόπο πιο πλήρη και πιο διαλεκτικό».
Μάης 1938
3. Μια Ακόμα Συζήτηση
με τον Λεόν Τρότσκι για το «Μεταβατικό Πρόγραμμα»
Λ. ΤΡΟΤΣΚΙ: «Ποια είναι η σημασία του προγράμματος; Το πρόγραμμα είναι η ουσία του Κόμματος. Το Κόμμα αντιπροσωπεύει την πρωτοπορία της εργατικής τάξης. Το Κόμμα είναι μια επιλογή από τα πιο συνειδητά, τα πιο προχωρημένα, τα πιο αφοσιωμένα στοιχεία, και μπορεί να παίζει ένα σπουδαίο πολιτικό και ιστορικό ρόλο που δεν βρίσκεται σε άμεση σχέση με την αριθμητική του δύναμη. Μπορεί να είναι ένα μικρό κόμμα και να παίζει έναν τεράστιο ρόλο. Στην διάρκεια της πρώτης ρώσικης επανάστασης, το 1905, λόγου χάρη, η μπολσεβίκικη φράξια δεν αριθμούσε πάνω από δέκα χιλιάδες μέλη, οι μενσεβίκοι από δέκα μέχρι δώδεκα χιλιάδες μέλη, κι αυτά είναι το μάξιμουμ. Σ' αυτή την εποχή, ανήκαν στο ίδιο Κόμμα. Αυτό σημαίνει πως το σύνολο του Κόμματος δεν αριθμούσε πάνω από είκοσι με είκοσι δυο χιλιάδες εργάτες. Το Κόμμα κατεύθυνε τα Σοβιέτ σ' ολόκληρη τη χώρα χάρη σε μια σωστή πολιτική και χάρη στη συνοχή του. Μπορεί κανείς να φέρει την αντίρρηση πως η διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στους ρώσους και τους αμερικανούς εργάτες, ή τους εργάτες μιας οποιασδήποτε άλλης παλιάς καπιταλιστικής χώρας, είναι ότι το ρωσικό προλεταριάτο ήταν ένα προλεταριάτο ολότελα φρέσκο και παρθένο, χωρίς καμιά παράδοση συνδικαλισμού και συντηρητικού ρεφορμισμού. Ήταν ένα νεαρό, φρέσκο, παρθένο προλεταριάτο που είχε ανάγκη από μια ηγεσία και που, παρά το γεγονός ότι το Κόμμα στο σύνολό του δεν αριθμούσε πάνω από 20.000 εργάτες, αυτό το Κόμμα οδήγησε στη μάχη δύο με τρία εκατομμύρια εργάτες.
Σήμερα τι είναι το κόμμα; Σε τι συνίσταται η συνοχή του; Η συνοχή αυτή είναι μια συλλογική κατανόηση των γεγονότων, των καθηκόντων, κι αυτή η συλλογική κατανόηση είναι το πρόγραμμα του Κόμματος. Όπως οι σύγχρονοι εργάτες (περισσότερο απ' όσο οι πρωτόγονοι) δεν μπορούν να δουλέψουν χωρίς εργαλεία, κατά τον ίδιο τρόπο, το πρόγραμμα είναι το εργαλείο του Κόμματος. Αν λείπει το πρόγραμμα, κάθε εργάτης πρέπει να αυτοσχεδιάσει το εργαλείο του, να βρει εργαλεία προχειροφτιαγμένα, και το ένα θα βρίσκεται σε αντίφαση με το άλλο. Μονάχα όταν η πρωτοπορία είναι οργανωμένη πάνω στη βάση κοινών αντιλήψεων, μπορούμε να δράσουμε.
Μπορεί κάποιος να μας πει ότι μέχρι σήμερα δεν είχαμε ένα πρόγραμμα κι όμως δρούσαμε. Αλλά αυτό εδώ το πρόγραμμα είχε διατυπωθεί σε διάφορα άρθρα, προτάσεις, κλπ... Μ' αυτή την έννοια, το σχέδιο προγράμματος δεν είναι μια καινούρια ανακάλυψη, δεν είναι το έργο ενός μόνο ανθρώπου, αλλά το αποτέλεσμα μιας συλλογικής εργασίας που έγινε μέχρι σήμερα. Ωστόσο ένα τέτοιο ρεζουμέ είναι απολύτως αναγκαίο για να δώσει στους συντρόφους μια ιδέα της κατάστασης, μια συλλογική κατανόηση. Οι μικροαστοί, οι αναρχικοί και οι διανοούμενοι φοβούνται να δώσουν στο κόμμα συλλογικές ιδέες, μια συλλογική συμπεριφορά. Το πρόγραμμα δεν επιβάλλεται σε κανέναν γιατί όποιος γίνεται μέλος του Κόμματος το κάνει με τη θέλησή του.
Νομίζω πως πάνω σ' αυτό το θέμα είναι σημαντικό να υπογραμμίσουμε εκείνο που θέλουμε να πούμε με την έκφραση ελευθερία, αντιθέτοντάς την στην αναγκαιότητα. Το ότι μπορούμε να έχουμε μια ελεύθερη προσωπικότητα, αυτό είναι συνήθως μια μικροαστική αντίληψη. Δεν είναι παρά ένα παραμύθι, μια πλάνη. Δεν είμαστε καθόλου ελεύθεροι. Δεν έχουμε ελεύθερη θέληση, με την έννοια της μεταφυσικής φιλοσοφίας. Όταν επιθυμώ να πιω ένα ποτήρι μπύρα, ενεργώ σαν ελεύθερος άνθρωπος, όμως δεν ανακάλυψα εγώ την ανάγκη της μπύρας. Αυτή η ανάγκη βγαίνει από το σώμα μου και εγώ δεν είμαι παρά ο εκτελεστής. Στο μέτρο όμως που καταλαβαίνω τις ανάγκες του σώματός μου και μπορώ συνειδητά να τις ικανοποιώ, έχω την αίσθηση της ελευθερίας διαμέσου της κατανόησης της αναγκαιότητας. Εδώ η σωστή κατανόηση των φυσικών αναγκών μου, είναι η μόνη πραγματική ελευθερία που έχει δοθεί στα ζώα και στον άνθρωπο, απ' όλες τις απόψεις όπου ο άνθρωπος είναι ένα ζώο. Το ίδιο πράγμα είναι αληθινό και για την εργατική τάξη. Το πρόγραμμα για την εργατική τάξη δεν πέφτει από τον ουρανό, και δεν μπορούμε να φτάσουμε σ' αυτό παρά με την κατανόηση της αναγκαιότητας. Στη μια περίπτωση πρόκειται για το σώμα μου, στην άλλη είναι η αναγκαιότητα της κοινωνίας. Το πρόγραμμα είναι η έκφραση της αναγκαιότητας, που έχουμε μάθει να καταλαβαίνουμε, και, δεδομένου ότι η αναγκαιότητα είναι η ίδια για όλα τα μέλη της τάξης, μπορούμε να φτάσουμε σε μια συλλογική κατανόηση των καθηκόντων, και αυτή η κατανόηση είναι το πρόγραμμα.
Μπορούμε να προχωρήσουμε πιο πέρα και να πούμε πως η πειθαρχία του Κόμματός μας πρέπει να είναι πολύ αυστηρή, γιατί είμαστε ένα επαναστατικό Κόμμα που πρέπει να αντιμετωπίσει ισχυρότατους εχθρούς, συνειδητούς των συμφερόντων τους. Και τώρα δεν μας επιτίθεται μονάχα η μπουρζουαζία, αλλά και οι σταλινικοί –οι πιο μνησίκακοι πράκτορες της μπουρζουαζίας. Μια απόλυτη πειθαρχία είναι αναγκαία, αλλά αυτή πρέπει να είναι το αποτέλεσμα μιας συλλογικής κατανόησης. Αν αυτή η πειθαρχία επιβάλλεται από τα έξω, τότε είναι ένας ζυγός. Αν προέρχεται από την κατανόηση, τότε είναι η έκφραση της προσωπικότητας –αλλά χωρίς, όμως, αυτήν, είναι ένας ζυγός. Η πειθαρχία, λοιπόν, είναι μια έκφραση της ελεύθερης ατομικότητάς μου. Δεν έχουμε εδώ μια αντιπαράθεση ανάμεσα στην προσωπική θέληση και το Κόμμα, γιατί σ' αυτό έγινα μέλος με τη δική μου θέληση. Αυτή είναι επίσης η βάση του προγράμματος, που δεν μπορεί να στηρίζεται σε ένα σίγουρο πολιτικό και ηθικό βάθρο, παρά αν εμείς κατανοούμε την ουσία της».
«Το σχέδιο προγράμματος δεν είναι ένα πλήρες πρόγραμμα. Μπορούμε να πούμε πως υπάρχουν πράγματα που λείπουν απ' αυτό το σχέδιο προγράμματος, κι ότι υπάρχουν πράγματα που, από την ίδια τη φύση τους, δεν αφορούνε το πρόγραμμα. Τα πράγματα που δεν ανήκουν στο πρόγραμμα, είναι τα σχόλια. Το πρόγραμμα αυτό δεν περιέχει μονάχα συνθήματα, αλλά και σχόλια ή πολεμικές ενάντια στους αντιπάλους μας. Δεν είναι, όμως, ένα πλήρες πρόγραμμα. Ένα πλήρες πρόγραμμα θα έπρεπε να δίνει μια θεωρητική έκφραση της σύγχρονης καπιταλιστικής κοινωνίας στην ιμπεριαλιστική φάση της. Η ανάλυση για τα αίτια της κρίσης, για την αύξηση της ανεργίας, κλπ, δεν ρεζουμάρεται σ' αυτό το σχέδιο παρά με δυο λόγια στο πρώτο κεφάλαιο, γιατί έχουμε κιόλας μιλήσει γι' αυτά τα ζητήματα στα άρθρα μας, τα βιβλία, κλπ. Θα γράψουμε ακόμα περισσότερα και καλύτερα. Εκείνα όμως που γράφονται εδώ είναι αρκετά για τις πρακτικές ανάγκες, γιατί αυτά πιστεύουμε όλοι μας.
Η αρχή του προγράμματος δεν είναι πλήρης. Το πρώτο κεφάλαιο δεν είναι παρά μια συμβουλή κι όχι μια ολοκληρωμένη ανάλυση. Κατά τον ίδιο τρόπο, το τέλος του προγράμματος δεν είναι πλήρες, γιατί εκεί μιλάμε για την κοινωνική επανάσταση, για την κατάληψη της εξουσίας διαμέσου της εξέγερσης, για τη μεταμόρφωση της καπιταλιστικής κοινωνίας σε δικτατορία και της δικτατορίας σε σοσιαλιστική κοινωνία. Αυτό δεν οδηγεί τον αναγνώστη παρά μέχρι την πόρτα. Αυτό είναι ένα πρόγραμμα δράσης που ξεκινάει από σήμερα και φτάνει μέχρι το αρχίνισμα της Σοσιαλιστικής Επανάστασης. Από πρακτική άποψη, αυτό που σήμερα είναι το πιο σημαντικό, είναι να ξέρουμε το πώς μπορούμε να κατευθύνουμε τα διάφορα στρώματα του προλεταριάτου στο δρόμο της κοινωνικής επανάστασης. Άκουσα πως οι σύντροφοι της Νέας Υόρκης αρχίζουν τώρα να οργανώνουν ομάδες με σκοπό όχι μονάχα να μελετήσουν και να κριτικάρουν το σχέδιο προγράμματος, αλλά και να επεξεργαστούν τα μέσα για να παρουσιάσουν το πρόγραμμα στις μάζες, και πιστεύω πως αυτή είναι η καλύτερη μέθοδος που μπορεί να χρησιμοποιήσει το Κόμμα μας.
Το πρόγραμμα δεν είναι παρά μια πρώτη προσέγγιση. Είναι πάρα πολύ γενικός ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται στο ερχόμενο διεθνές Συνέδριο. Το πρόγραμμα εκφράζει τη γενική τάση της παγκόσμιας εξέλιξης. Έχουμε ένα σύντομο κεφάλαιο που αφορά τις αποικιακές και μισοαποικιακές χώρες, έχουμε ένα κεφάλαιο που αφορά τις φασιστικές χώρες, ένα κεφάλαιο πάνω στη Σοβιετική Ένωση, κ.ο.κ. Είναι ολοφάνερο πως τα γενικά χαρακτηριστικά της παγκόσμιας κατάστασης είναι παντού όμοια, μια και όλα απορρέουν από την πίεση της ιμπεριαλιστικής οικονομίας, όμως, κάθε χώρα έχει τις ιδιαίτερες συνθήκες της, και μια ρεαλιστική πολιτική πρέπει να αρχίζει με το να λαβαίνει υπόψη της τις ιδιαίτερες αυτές συνθήκες σε κάθε χώρα, κι ακόμα σε κάθε περιοχή της χώρας. Γι' αυτό το λόγο, μια πολύ σοβαρή μελέτη του προγράμματος είναι το πρώτο καθήκον του κάθε συντρόφου στις Ενωμένες Πολιτείες.
Υπάρχουν δύο κίνδυνοι στην επεξεργασία του προγράμματος. Ο πρώτος είναι να γαντζωθούμε από τις γενικές αφηρημένες γραμμές και να επαναλαβαίνουμε τα γενικά συνθήματα χωρίς να τα συνδέουμε με τα τοπικά συνδικάτα. Αυτή είναι η γραμμή του αφηρημένου σεχταρισμού. Ο άλλος κίνδυνος είναι ο αντίθετος, εκείνος της υπερβολικής προσαρμογής στις ειδικές συνθήκες, της χαλάρωσης της γενικής επαναστατικής γραμμής. Νομίζω πως στις Ενωμένες Πολιτείες, ο δεύτερος κίνδυνος είναι ο πιο άμεσος. Πάνω σ' αυτό το θέμα, θυμάμαι ιδιαίτερα την περίπτωση του εξοπλισμού των απεργιακών φρουρών, κλπ. Ορισμένοι σύντροφοι φοβούνται πως αυτό δεν θα ταίριαζε στους εργάτες, κλπ.
Τις τελευταίες αυτές μέρες διάβασα ένα γαλλικό βιβλίο γραμμένο από έναν ιταλό εργάτη σχετικά με την άνοδο του φασισμού στην Ιταλία. Ο συγγραφέας αυτός είναι οπορτουνιστής. Ήταν ένας σοσιαλιστής. Εκείνο, όμως, που είναι ενδιαφέρον, δεν είναι τα συμπεράσματά του, αλλά τα γεγονότα που αναφέρει. Δίνει ανάγλυφα τον πίνακα του ιταλικού προλεταριάτου, ειδικά στα 1920-21. Ήταν μια πανίσχυρη οργάνωση με 160 σοσιαλιστές βουλευτές στο κοινοβούλιο. Έλεγχαν πάνω από το 1/3 των δήμων και οι πιο σημαντικές περιοχές της Ιταλίας ήταν στα χέρια των σοσιαλιστών, κέντρα της εργατικής εξουσίας. Κανένας καπιταλιστής δεν μπορούσε να προσλάβει ή να απολύσει εργάτες χωρίς τη συναίνεση των συνδικάτων, κι αυτό αφορούσε τόσο τους εργάτες γης όσο και τους εργάτες βιομηχανίας.
Αυτό έμοιαζε σαν να έχουμε δικτατορία του προλεταριάτου κατά 49%, μα η αντίδραση της μικρομπουρζουαζίας και των απόστρατων αξιωματικών ενάντια σ' αυτή την κατάσταση ήταν φοβερή. Στη συνέχεια, ο συγγραφέας εξιστορεί το πώς αυτοί οργάνωσαν μικρές ομάδες που τις κατεύθυναν αξιωματικοί και που με αυτοκίνητα τις εξαπολύανε σ' ολόκληρη τη χώρα. Σε πόλεις των 10.000 κατοίκων που ελέγχονταν από τους σοσιαλιστές, διεισδύανε 30 οργανωμένοι άνθρωποι, βάζανε φωτιά στο Δημαρχείο, καίγανε τα σπίτια, δολοφονούσαν τους ηγέτες, επιβάλανε συνθήκες εργασίας ευνοϊκές στους καπιταλιστές, και στη συνέχεια φεύγανε για αλλού, κάνοντας τα ίδια πράγματα σε εκατοντάδες και εκατοντάδες πόλεις, στη μια μετά την άλλη. Με μια φοβερή τρομοκρατία και με μεθοδικές ενέργειες, σύντριψαν συστηματικά τα συνδικάτα και έγιναν κύριοι της Ιταλίας. Κι όμως ήταν μια μικρή μειοψηφία».
«Οι εργάτες κήρυξαν γενική απεργία. Οι φασίστες στείλανε τα αυτοκίνητά τους και συντρίψανε κάθε τοπική απεργία και με μια οργανωμένη μικρή μειοψηφία κάνανε εκκαθαρίσεις στις εργατικές οργανώσεις. Ύστερα απ' αυτά έγιναν οι εκλογές και οι τρομοκρατημένοι εργάτες εκλέξανε τον ίδιο αριθμό βουλευτών. Αυτοί διαμαρτυρόντουσαν στο Κοινοβούλιο μέχρι που διαλύθηκε. Αυτή είναι η διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στην τυπική και την πραγματική εξουσία, Όλοι οι βουλευτές ήταν σίγουροι πως κρατούσαν στο χέρι την εξουσία, όμως, το τεράστιο αυτό κίνημα το γεμάτο με πνεύμα αυτοθυσίας συντρίφτηκε, τσακίστηκε, καταλύθηκε από 10.000 περίπου καλά οργανωμένους φασίστες, που είχαν το πνεύμα της αυτοθυσίας, αλλά και καλούς στρατιωτικούς ηγέτες.
Στις Ενωμένες Πολιτείες, τα πράγματα μπορεί να είναι διαφορετικά, αλλά οι θεμελιακές τάσεις είναι οι ίδιες. Πληροφορήθηκα για την τακτική του Χαγκ: είναι μια γενική επανάληψη του φασιστικού πραξικοπήματος. Αυτός, αντιπροσωπεύει τα μικροαφεντικά που λυσσάξανε με τη χειροτέρεψε της κρίσης. Έχει το “γκαγκ” του (γκαγκστερική ομάδα), πράγμα που είναι πέρα για πέρα αντισυνταγματικό. Αυτό είναι πάρα πολύ μεταδοτικό. Με την όξυνση της κρίσης, αυτό θα απλωθεί σ' όλες τις χώρες, και ο Ρούζβελτ που είναι ένας πάρα πολύ καλός δημοκράτης, θα πει: “Ίσως αυτό να είναι η μόνη λύση”.
Το ίδιο πράγμα έγινε στην Ιταλία. Υπήρχε ένας πρόεδρος που κάλεσε τους σοσιαλιστές. Οι σοσιαλιστές αρνήθηκαν. Δέχτηκε τότε τους φασίστες. Σκεφτόταν πως αυτοί θα μπορούσαν να αποτελέσουν το αντίβαρο για τους σοσιαλιστές, οι φασίστες, όμως, ανέτρεψαν τον πρόεδρο. Πιστεύω τώρα πως το παράδειγμα της Νέας Υερσέης είναι πολύ σημαντικό. Θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τα πάντα, αλλά με έναν εντελώς ειδικό τρόπο. Θα πρότεινα μια σειρά άρθρα που να εξηγούν το πώς οι φασίστες κατάφεραν να νικήσουν. Μπορούμε να πετύχουμε τη νίκη με τον ίδιο τρόπο, πρέπει, όμως, να έχουμε ένα μικρό σώμα εργατών. Πρέπει να έχουμε την καλύτερη πειθαρχία, οργανωμένους εργάτες, επιτροπές άμυνας, αλλιώτικα θα ηττηθούμε, και νομίζω πως οι σύντροφοί μας στις Ενωμένες Πολιτείες δεν δίνουν τη σπουδαιότητα που πρέπει σ' αυτό το ζήτημα. Ένα φασιστικό κύμα μπορεί σε 2 ή 3 χρόνια να κατακλύσει τη χώρα και οι καλύτεροι εργάτες ηγέτες να λυντσαριστούν με το χειρότερο τρόπο, το ίδιο όπως λυντσάρονται οι μαύροι στο Νότο. Πιστεύω πως η τρομοκρατία στις Ενωμένες Πολιτείες θα είναι πιο φοβερή απ' όλες τις άλλες χώρες. Είναι γι' αυτόν ακριβώς το λόγο που πρέπει να αρχίσουμε, με μεγάλη προσοχή, με τις ομάδες αυτοάμυνας, αλλά πρέπει να αρχίσουμε αμέσως».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Πρακτικά πώς θα λανσάρουμε το σύνθημα για τις ομάδες αυτοάμυνας;».
Λ. ΤΡΟΤΣΚΙ: «Αυτό είναι πολύ απλό. Έχετε μια απεργιακή φρουρά σε μια απεργία. Όταν η απεργία τελειώσει, εξηγούμε πως πρέπει να υπερασπίσουμε τα συνδικάτα μας, μονιμοποιώντας την απεργιακή φρουρά».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Μήπως το Κόμμα πρέπει να δημιουργήσει το ίδιο ομάδες αυτοάμυνας με τα δικά του μέλη;».
Λ. ΤΡΟΤΣΚΙ: «Τα συνθήματα του Κόμματος πρέπει να ρίχνονται εκεί όπου έχουμε συμπαθούντες και εργάτες που μας υπερασπίζουν. Ένα κόμμα όμως δεν μπορεί να δημιουργήσει μια ανεξάρτητη οργάνωση αυτοάμυνας. Το καθήκον μας είναι να δημιουργήσουμε τέτοιους οργανισμούς στα συνδικάτα. Πρέπει να έχουμε ομάδες συντρόφων πολύ πειθαρχημένες, με συνετούς ηγέτες για να μην αφήσουν τον εαυτό τους να προβοκαριστεί εύκολα, γιατί αυτές οι ομάδες μπορούν εύκολα να προβοκαριστούν. Το βασικό καθήκον για τον ερχόμενο χρόνο θα είναι να αποφευχθούν οι αιματηρές συγκρούσεις και συμπλοκές, πρέπει να τις περιορίσουμε στο μίνιμουμ, με μια οργανωμένη μειοψηφία, τόσο σε καιρό απεργίας όσο και σε καιρό ειρήνης. Το να παρεμποδίσουμε τις συγκεντρώσεις των φασιστών είναι ένα ζήτημα συσχετισμού των δυνάμεων. Μόνοι μας δεν είμαστε αρκετά δυνατοί, αλλά προτείνουμε το Ενιαίο Μέτωπο.
Ο Χίτλερ εξηγεί στο βιβλίο του το γιατί πέτυχε. Η σοσιαλδημοκρατία ήταν πανίσχυρη. Έστειλε μια συμμορία με τον Ρούντολφ Ες σε μια συγκέντρωση της σοσιαλδημοκρατίας και λέει πώς στο τέλος της συγκέντρωσης τα 30 αγόρια του κυνήγησαν όλους τους εργάτες που ήταν ανίκανοι να τους αντιταχθούν. Ήξερε, λοιπόν, πως θα ήταν ο νικητής. Οι εργάτες ήταν οργανωμένοι μόνο για να πληρώνουν τις συνδρομές τους –χωρίς καμιά προετοιμασία για άλλα καθήκοντα. Τώρα πρέπει να κάνουμε εκείνο που έκανε ο Χίτλερ, αλλά προς την αντίστροφη κατεύθυνση. Να στέλνουμε 40-50 ανθρώπους να διαλύουν τις φασιστικές συγκεντρώσεις. Αυτό έχει μια πολύ μεγάλη σημασία, οι εργάτες δυναμώνουν, γίνονται μαχητικά στοιχεία, τα μεγάφωνά μας. Οι μικροαστοί θα το δουν αυτό με σοβαρό μάτι. Τέτοια επιτυχία! Αυτό έχει μια πολύ μεγάλη σπουδαιότητα στο μέτρο που ο πληθυσμός είναι τυφλωμένος, καθυστερημένος, καταπιεσμένος και δεν μπορεί να ανορθωθεί παρά μόνο με επιτυχίες. Δεν μπορούμε να ξεσηκώσουμε παρά μόνο την πρωτοπορία, αλλά η πρωτοπορία αυτή πρέπει να ξεσηκώσει και τους άλλους. Και γι' αυτό ξαναλέω πως είναι ζήτημα πολύ μεγάλης σπουδαιότητας. Μπορούμε να αρχίσουμε από τη Μινεάπολη, όπου έχουμε πολύ έμπειρους και δυνατούς συντρόφους, και να δώσουμε το παράδειγμα σε όλη τη χώρα. Πιστεύω πως ακόμα και οι σκοτεινές δολοφονίες των Κόρμπρεϊν και Μπράουν μπορούν να χρησιμοποιηθούν γι' αυτό το σκοπό.
Πιστεύω πως θα ήταν χρήσιμο να συζητήσουμε λίγο πάνω στο τμήμα εκείνο του σχεδίου που δεν έχει αρκετά αναπτυχθεί μέσα στο κείμενό μας. Αυτό είναι το γενικό θεωρητικό μέρος. Στην διάρκεια της τελευταίας συζήτησης σημείωσα πως το θεωρητικό μέρος του προγράμματος, σαν γενική ανάλυση της κοινωνίας, δεν έχει πλήρως δοθεί σ' αυτό το σχέδιο, αλλά έχει αντικατασταθεί από ορισμένους σύντομους υπαινιγμούς. Από την άλλη μεριά, το σχέδιο περιλαβαίνει ένα κεφάλαιο για την Επανάσταση, τη δικτατορία του προλεταριάτου και την οικοδόμηση της κοινωνίας μετά την επανάσταση. Μονάχα τη μεταβατική περίοδο έχουμε αναπτύξει. Έχουμε πολλές φορές επαναλάβει πως ο επιστημονικός χαρακτήρας της δραστηριότητάς μας βρίσκεται στο γεγονός ότι προσαρμόζουμε το πρόγραμμά μας όχι στις πολιτικές συγκυρίες ή στις διαθέσεις των μαζών, όπως είναι σήμερα, αλλά στην αντικειμενική κατάσταση που αντιπροσωπεύεται από την ταξική οικονομική δομή της κοινωνίας. Ο τρόπος που σκέπτονται οι μάζες μπορεί να είναι καθυστερημένος. Τότε τα πολιτικά καθήκοντα του Κόμματος είναι να φέρουν τη σκέψη των μαζών σε αρμονία με τα αντικειμενικά γεγονότα. Να δώσουν στους εργάτες να καταλάβουν ποια είναι τα αντικειμενικά καθήκοντα. Δεν μπορούμε όμως να προσαρμόσουμε το πρόγραμμά μας στον καθυστερημένο τρόπο σκέψης των εργατών. Η σκέψη, η διάθεση, είναι παράγοντες δεύτερης σειράς –ο παράγων ο πρωταρχικός είναι η αντικειμενική κατάσταση. Είναι γι' αυτό που ακούσαμε αυτές τις κριτικές ή αυτές τις εξηγήσεις που έλεγαν πως υπάρχουν μέρη στο πρόγραμμα που δεν είναι προσαρμοσμένα στην κατάσταση».
«Ρωτάω όλον τον κόσμο: τι θα έπρεπε να κάνουμε; Να προσαρμόσουμε το πρόγραμμά μας στην αντικειμενική κατάσταση ή στον τρόπο σκέψης των εργατών; Και νομίζω ότι αυτό το ερώτημα πρέπει να τεθεί σε όλους τους συντρόφους που λένε πως το πρόγραμμά μας δεν είναι προσαρμοσμένο στην κατάσταση της Αμερικής. Αυτό το πρόγραμμα είναι ένα πρόγραμμα επιστημονικό. Βασίζεται πάνω σε μια αντικειμενική ανάλυση της αντικειμενικής κατάστασης. Δεν μπορεί να κατανοηθεί στο σύνολό του από τους εργάτες. Θα ήταν μεγάλη επιτυχία αν η πρωτοπορία το κατανοούσε στην προσεχή περίοδο κι έλεγε τότε στους εργάτες: “Πρέπει να υπερασπίσετε τον εαυτό σας από το φασισμό”.
Τι θέλουμε να πούμε με τον όρο αντικειμενική κατάσταση; Εδώ πρέπει να αναλύσουμε τους αντικειμενικούς όρους για τη Σοσιαλιστική Επανάσταση. Αυτοί οι όροι έχουν εκτεθεί στα έργα των Μαρξ-Έγκελς και παραμένουν αμετάβλητοι σε ό,τι αφορά την ουσία τους σήμερα. Πρώτα πρώτα, έλεγε ο Μαρξ, καμιά κοινωνία δεν εξαφανίζεται πριν να εξαντλήσει όλες τις δυνατότητές της. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει πως δεν μπορούμε να εξαλείψουμε μια κοινωνία με την υποκειμενική θέληση, πως δεν μπορούμε να οργανώσουμε μια εξέγερση όπως το έκαναν οι Μπλανκιστές. Τι σημαίνει η λέξη “δυνατότητες”; Τι σημαίνει η έκφραση ότι “μια κοινωνία δεν μπορεί να εξαφανιστεί”;
Όσο η κοινωνία είναι ικανή να αναπτύσσει τις παραγωγικές δυνάμεις και να πλουτίζει το έθνος, παραμένει ισχυρή και σταθερή. Αυτός ήταν ο όρος της κοινωνίας που στηριζόταν στη δουλεία, στη φεουδαρχία, αυτός είναι ο όρος για την καπιταλιστική κοινωνία. Εδώ φτάνουμε σ' ένα σημείο πολύ ενδιαφέρον, που τελευταία ανάλυσα στην εισαγωγή που έγραψα για το Κομμουνιστικό Mανιφέστο. Ο Μαρξ κι ο Έγκελς περίμεναν μια επανάσταση σ' όλη τους τη ζωή. Και προπαντός στα χρόνια 1848-1850, περίμεναν μια κοινωνική επανάσταση. Γιατί; Έλεγαν πως το καπιταλιστικό σύστημα έχει καταντήσει φρένο στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Ήταν αυτό σωστό; Ναι ή όχι;
Ήταν σωστό με την έννοια ότι αν οι εργάτες ήταν σε θέση, ικανοποιώντας τις ανάγκες του 19ου αιώνα, να πάρουν την εξουσία, η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων θα ήταν πιο γοργή και το έθνος πιο πλούσιο. Αλλά δεδομένου ότι οι εργάτες δεν στάθηκαν ικανοί να πάρουν την εξουσία, το καπιταλιστικό σύστημα παραμένει μαζί με τις κρίσεις του, κλπ. Ωστόσο, η γενική γραμμή ήταν ανοδική. Ο τελευταίος πόλεμος του 1914-18 ήταν το αποτέλεσμα της στενότητας της παγκόσμιας αγοράς για την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, και κάθε έθνος έτεινε στο να εξαλείψει όλα τα άλλα έθνη με σκοπό να κατακτήσει την παγκόσμια αγορά. Δεν το κατάφεραν, όμως, και τώρα βλέπουμε πως η καπιταλιστική κοινωνία μπαίνει σε μια καινούρια φάση. Ήταν πάρα πολλοί εκείνοι που είπαν πως αυτό ήταν αποτέλεσμα του γεγονότος ότι η κοινωνία έχει εξαντλήσει τις δυνατότητές της.
Ο πόλεμος δεν ήταν παρά η έκφραση της ανικανότητας μιας μεγαλύτερης επέκτασης. Μετά τον πόλεμο είχαμε την ιστορική κρίση που γινόταν ολοένα και πιο οξυμένη. Η καπιταλιστική ανάπτυξη χαρακτηριζόταν παντού από την ευημερία και ύστερα τις κρίσεις, αλλά ο αριθμός των κρίσεων και των περιόδων ευημερίας αυξανόταν. Στις αρχές του πολέμου βλέπουμε πως οι κύκλοι των κρίσεων και των περιόδων ευημερίας σχηματίζουν μια καθοδική γραμμή. Αυτό σημαίνει τώρα πως η κοινωνία έχει εξαντλήσει εντελώς τις εσωτερικές δυνατότητές της, και πρέπει να αντικατασταθεί από μια καινούρια κοινωνία. Αλλιώτικα η παλιά κοινωνία θα οδηγήσει στη βαρβαρότητα, όπως οδήγησε ο πολιτισμός της Ελλάδας και της Ρώμης, γιατί είχε εξαντλήσει τις δυνατότητές του και δεν μπορούσε να αντικατασταθεί από μιαν άλλη τάξη».
«Τέτοιο είναι το πρόβλημα σήμερα και ειδικότερα στις Ενωμένες Πολιτείες. Ο πρώτος όρος για μια νέα κοινωνία είναι νά 'χουν αναπτυχθεί αρκετά οι παραγωγικές δυνάμεις για να δώσουν σάρκα και οστά σε ένα ανώτερο επίπεδο. Οι παραγωγικές δυνάμεις έχουν αρκετά αναπτυχθεί γι' αυτό; Ναι, είχαν αρκετά αναπτυχθεί τον 19ο αιώνα –όχι τόσο όσο σήμερα– αλλά αρκετά. Σήμερα, ειδικότερα στις Ενωμένες Πολιτείες, θα ήταν πολύ εύκολο για έναν καλό στατιστικολόγο να αποδείξει ότι αν οι αμερικανικές παραγωγικές δυνάμεις είχαν απελευθερωθεί, θα μπορούσαν να έχουν διπλασιαστεί και τριπλασιαστεί ακόμα και τελευταία. Νομίζω πως οι σύντροφοί μας θα έπρεπε να κάνουν τέτοιου είδους στατιστικές παρατηρήσεις.
Ο δεύτερος όρος: πρέπει να υπάρχει μια καινούρια προοδευτική τάξη που να είναι αρκετά μεγάλη και που να έχει αρκετή οικονομική επίδραση για να επιβάλει τη θέλησή της στην κοινωνία. Αυτή η τάξη είναι το προλεταριάτο. Το προλεταριάτο πρέπει να αντιπροσωπεύει την πλειοψηφία του έθνους ή πρέπει να έχει τη δυνατότητα να ηγείται της πλειοψηφίας. Στην Αγγλία, η εργατική τάξη αντιπροσωπεύει την απόλυτη πλειοψηφία. Στη Ρωσία ήταν μια μειοψηφία, είχε όμως τη δυνατότητα να διευθύνει τους φτωχούς χωρικούς. Στις Ενωμένες Πολιτείες η εργατική τάξη αντιπροσωπεύει, το λιγότερο, το μισό του πληθυσμού, αλλά έχει τη δυνατότητα να διευθύνει τους χωρικούς.
Ο τρίτος όρος είναι ο υποκειμενικός παράγοντας. Η τάξη αυτή πρέπει να κατανοήσει τη θέση που κατέχει στην κοινωνία και να έχει στη διάθεσή της τις δικές της οργανώσεις. Αυτός είναι ο όρος που, από ιστορική άποψη, λείπει σήμερα. Από κοινωνική άποψη δεν είναι μονάχα μια δυνατότητα, αλλά μια απόλυτη αναγκαιότητα, με την έννοια πως θα έχουμε ή Σοσιαλισμό ή Βαρβαρότητα. Να το ιστορικό δίλημμα.
Στη συζήτησή μας αναφέραμε ότι ο κ. Χαγκ δεν είναι ένας γερο-ηλίθιος που φαντάζεται πως υπάρχει ένα μεσαιωνικό σύστημα για την πόλη του. Είναι ένας προχωρημένος ανιχνευτής της αμερικάνικης καπιταλιστικής τάξης. Το 1907 ο Τζακ Λόντον γράφει ένα βιβλίο: The Iron Heel (Το Σιδερένιο Τακούνι), που το αγόρασα. Κείνη την εποχή αυτό φαινόταν σαν εφιαλτικό όνειρο, αλλά σήμερα είναι μια απόλυτη πραγματικότητα. Παρουσιάζει την ανάπτυξη της πάλης της εργατικής τάξης στις Ενωμένες Πολιτείες με την καπιταλιστική τάξη, που κρατάει την εξουσία με ένα σύστημα τρομερών καταπιέσεων. Είναι η ίδια η εικόνα του φασισμού. Η ιδεολογία που περιγράφει, ανταποκρίνεται στην ιδεολογία του Χίτλερ. Αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον.
Στο Νιούαρκ, ο Δήμαρχος αρχίζει να καλεί τον Χαγκ κι όλοι τους εμπνέονται από τα μεγάλα αφεντικά. Είναι απολύτως βέβαιο πως ο Ρούζβελτ θα λάβει υπόψη του ότι στη σημερινή κρίση δεν μπορεί να κάνει τίποτε με τις γραφειοκρατικές μέθοδες. Δεν είναι φασίστας, όπως έλεγαν οι σταλινικοί στα 1932. Αλλά οι πρωτοβουλίες του θα παραλύσουν, τι θα μπορούσε να κάνει; Οι εργάτες είναι δυσαρεστημένοι. Δεν μπορεί παρά να μανουβράρει μέχρι το τέλος και στη συνέχεια να εκφωνήσει τον αποχαιρετιστήριο λόγο του. Μια τρίτη εντολή αποκλείεται στον Ρούζβελτ.
Οι πιθηκισμοί του δημάρχου του Νιούαρκ έχουν μια πολύ μεγάλη σημασία. Σε 2 ή 3 χρόνια μπορεί να έχετε ένα ισχυρό φασιστικό κίνημα αμερικανικού χαρακτήρα. Ποιος είναι ο Χαγκ; Δεν έχει καμιά σχέση με το Μουσολίνι ή τον Χίτλερ, αλλά είναι ένας αμερικανός φασίστας. Γιατί εμφανίστηκε; Για το λόγο ακριβώς ότι η κοινωνία δεν μπορεί πια να διευθύνεται με τις δημοκρατικές μέθοδες.
Φυσικά, δεν επιτρέπεται να μας πιάσει υστερία. Ο κίνδυνος μιας εργατικής τάξης που θα έχει κατακλυστεί από τα γεγονότα είναι αναμφισβήτητος, αλλά δεν μπορούμε να παλέψουμε αυτόν τον κίνδυνο παρά με μια συστηματική και ενεργητική ανάπτυξη της ίδιας της δραστηριότητάς μας, παρά με επαναστατικά συνθήματα που θα ανταποκρίνονται πλήρως στο σκοπό τους και όχι με χιμαιρικές προσπάθειες να πηδήξουμε πάνω από τα ίδια μας τα κεφάλια. Η δημοκρατία δεν είναι παρά ο νόμος των μεγάλων αφεντικών. Πρέπει να καταλάβουμε καλά αυτό που απόδειξε ο Λούντμπεργκ στο βιβλίο του, ότι δηλαδή οι 60 οικογένειές κυβερνούν τις Ενωμένες Πολιτείες. Μα πώς; Μέχρι σήμερα με δημοκρατικές μέθοδες. Είναι μια μικρή μειοψηφία περιτριγυρισμένη από τις μεσαίες τάξεις, τη μικρομπουρζουαζία, από εργάτες. Πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να κινούν το ενδιαφέρον των μεσαίων τάξεων γι' αυτή την κοινωνία. Δεν πρέπει να τις αφήσουν να απελπιστούν. Το ίδιο πράγμα είναι αληθινό για τους εργάτες, τουλάχιστον για τα πιο εξυψωμένα εργατικά στρώματα. Αν τα προχωρημένα αυτά στρώματα αντιτίθενται, μπορούν να τσακίσουν τις επαναστατικές δυνατότητες των κατώτερων στρωμάτων κι εδώ βρίσκεται το μόνο μέσο που κάνει δυνατή τη λειτουργία της δημοκρατίας».
«Το δημοκρατικό καθεστώς είναι το πιο αριστοκρατικό μέσο για τη διακυβέρνηση μιας χώρας. Κι αυτό δεν είναι δυνατό παρά για ένα πλούσιο έθνος. Κάθε βρετανός δημοκράτης διαθέτει 9 ή 10 σκλάβους που δουλεύουν στις αποικίες. Η αρχαία ελληνική κοινωνία ήταν μια δημοκρατία που βασιζόταν στη δουλεία. Με μια ορισμένη έννοια, μπορεί να πει κανείς το ίδιο πράγμα για τη βρετανική, την ολλανδική, τη γαλλική, τη βελγική δημοκρατία. Με την ακριβή έννοια της λέξης, οι Ενωμένες Πολιτείες δεν διαθέτουν αποικίες, έχουν, όμως, τη Λατινική Αμερική και ο κόσμος ολόκληρος είναι ένα είδος αποικίας για τις Ενωμένες Πολιτείες, χωρίς να μιλήσουμε για το ότι κατέχουν την πιο πλούσια ήπειρο και για μια οικονομική εξέλιξη χωρίς καμιά παράδοση φεουδαλισμού.
Η Αμερική είναι ένα έθνος ιστορικά προνομιούχο, αλλά τα προνομιούχα καπιταλιστικά έθνη δεν διαφέρουν από τα καταπιεστικά έθνη “παρίες”, παρά από την άποψη του χρόνου. Η Ιταλία, το πιο φτωχό από τα μεγάλα καπιταλιστικά έθνη, έγινε το πρώτο φασιστικό έθνος. Η Γερμανία ήταν το δεύτερο, και έγινε γιατί δεν διέθετε αποικίες ή πλούσιες εξαρτημένες χώρες και εξάντλησε πάνω στη φτωχή αυτή βάση όλες τις δυνατότητες. Και από πάνω οι εργάτες δεν στάθηκαν ικανοί να αντικαταστήσουν την μπουρζουαζία. Τώρα, είναι η σειρά των Ενωμένων Πολιτειών, και αυτό μάλιστα πριν από τη Μεγάλη Βρετανία ή τη Γαλλία. Το καθήκον του Κόμματός μας είναι να αρπάξει κάθε αμερικανό εργάτη από τους ώμους και να τον ταρακουνήσει πολλές φορές, για να καταλάβει σε ποια κατάσταση βρίσκονται οι ΕΠΑ. Εδώ δεν έχουμε μια κρίση συγκυρίας, αλλά μια κοινωνική κρίση. Το Κόμμα μας μπορεί να παίξει ένα σημαντικό ρόλο. Εκείνο που είναι δύσκολο για ένα νέο κόμμα, που αναπτύσσεται σε μια βαριά ατμόσφαιρα προηγούμενων παραδόσεων υποκρισίας, είναι να λανσάρει ένα επαναστατικό σύνθημα. “Αυτό είναι φαντασίωση”, “Αυτό δεν ανταποκρίνεται στην Αμερική”. Είναι, όμως, δυνατό η κατάσταση να αλλάξει, όταν θα ρίξετε τα επαναστατικά συνθήματα του προγράμματός μας. Θα υπάρχουν άνθρωποι που θα γελούν. Αλλά το επαναστατικό κουράγιο δεν βρίσκεται μονάχα στο ότι είσαι έτοιμος να πεθάνεις, αλλά στο να μπορείς να υποφέρεις τα γέλια των ηλίθιων ανθρώπων που θα είναι η πλειοψηφία. Όμως, όταν ένας από αυτούς που γελούν θα τσακιστεί από τη συμμορία του Χαγκ, θα σκεφτεί πως είναι καλό να υπάρχει μια επιτροπή αυτοάμυνας και η ειρωνική του στάση θα αλλάξει».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Η ιδεολογία των εργατών δεν αποτελεί μέρος των αντικειμενικών παραγόντων;».
Λ. ΤΡΟΤΣΚΙ: «Για μας, τη μικρή αυτή μειοψηφία, τα πάντα είναι αντικείμενα, κι εδώ περιλαβαίνεται και ο τρόπος σκέψης των εργατών. Οφείλουμε, όμως, να αναλύσουμε και να ταξινομήσουμε τα στοιχεία της αντικειμενικής κατάστασης που μπορούν να μεταμορφωθούν με την προπαγάνδα μας και κείνα που δεν μπορούν. Είναι γι' αυτό το λόγο που λέμε πως το πρόγραμμα είναι προσαρμοσμένο στα θεμελιακά και σταθερά στοιχεία της αντικειμενικής κατάστασης, και ότι το καθήκον μας συνίσταται στο να προσαρμόσουμε τον τρόπο σκέψης των μαζών σ' αυτούς τους αντικειμενικούς παράγοντες. Το να προσαρμόσουμε τη νοοτροπία των μαζών σ' αυτούς τους αντικειμενικούς συντελεστές, αυτό είναι ένα παιδαγωγικό καθήκον. Είναι καθήκον παιδαγωγικό το να προσαρμόσουμε τον τρόπο σκέψης. Πρέπει να έχουμε υπομονή κλπ. Η κρίση της κοινωνίας είναι η βάση της δραστηριότητάς μας. Η νοοτροπία είναι η πολιτική αρένα της δραστηριότητάς μας. Έχουμε καθήκον να δώσουμε μια επιστημονική εξήγηση της κοινωνίας και να την εξηγήσουμε με καθαρότητα στις μάζες. Σ' αυτό συνίσταται η διαφορά ανάμεσα στο Μαρξισμό και το Ρεφορμισμό.
Οι ρεφορμιστές –όπως ο Νόρμαν Τόμας ξέρουν να μυρίζονται εκείνο που οι άνθρωποι θέλουν να ακούσουν, και τους το λένε. Αυτό, όμως, δεν είναι μια σοβαρή επαναστατική δραστηριότητα. Εμείς πρέπει να έχουμε το κουράγιο να είμαστε αντιδημοτικοί, να λέμε: “Είστε βλάκες”. “Είστε ηλίθιοι”, “Σας προδίδουν”, να δημιουργούμε ένα σκάνδαλο και να υπερασπίζουμε με υπομονή τις ιδέες μας. Από χρόνο σε χρόνο είναι αναγκαίο να ταρακουνάμε ξανά τις μάζες –όλα αυτά ανήκουν στην τέχνη της προπαγάνδας. Αλλά αυτά πρέπει να γίνονται με επιστημονικό τρόπο και δεν πρέπει να συνδέονται με τη διανοητική κατάσταση των μαζών. Είμαστε οι πιο ρεαλιστές, γιατί υπολογίζουμε σε γεγονότα που δεν μπορούν να αλλάξουν με την ευγλωττία του Νόρμαν Τόμας. Όταν έχουμε μια άμεση επιτυχία, τότε κολυμπάμε με το ρεύμα των μαζών, κι αυτό το ρεύμα είναι η επανάσταση».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Καμιά φορά σκέφτομαι πως οι ηγέτες μας δεν αισθάνονται αυτά τα προβλήματα».
Λ. ΤΡΟΤΣΚΙ: «Πιθανόν να είναι δυο διαφορετικά πράγματα: το ένα να καταλαβαίνεις και το άλλο να αισθάνεσαι με τους μυς σου, με τα νεύρα σου. Σήμερα είναι αναγκαίο να καταλάβουμε καλά πως πρέπει να αλλάξουμε την πολιτική μας. Αυτό δεν είναι μονάχα ένα ζήτημα που αφορά το Κόμμα, μα αυτό αφορά και τους ηγέτες. Κάναμε συζητήσεις, έχουμε διαφορές. Είναι αδύνατο να φτάσουμε στην ίδια άποψη ταυτόχρονα. Πάντα υπάρχουν προστριβές. Είναι αναγκαίες. Ο στόχος αυτού του προγράμματος είναι να προκαλέσει αυτή τη συζήτηση».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Πόσο χρόνο μπορούμε να αφιερώσουμε σ' αυτή τη συζήτηση μεταξύ των ηγετών;».
Λ. ΤΡΟΤΣΚΙ: «Είναι πολύ δύσκολο να πει κανείς. Αυτό θα εξαρτηθεί από πολλούς παράγοντες. Τώρα, πρέπει να εκπληρώσουμε το νέο αυτό προσανατολισμό. Αυτός είναι καινούριος και ταυτόχρονα παλιός. Βασίζεται σ' ολόκληρη την προηγούμενη δραστηριότητα, αλλά τώρα ανοίγει ένα καινούριο κεφάλαιο. Παρά τα λάθη, τις προστριβές και τους αγώνες, ένα καινούριο κεφάλαιο ανοίγει τώρα, και πρέπει να συγκεντρώσουμε όλες μας τις δυνάμεις σε μια στάση πιο ενεργητική. Αυτό που είναι σημαντικό, όταν το πρόγραμμα θα έχει οριστικά αποκρυσταλλωθεί, είναι να καταλάβουμε καλά τα συνθήματα και να τα χρησιμοποιούμε με επιτηδειότητα, έτσι που σ' όλα τα μέρη της χώρας να χρησιμοποιεί ο καθένας μας την ίδια στιγμή τα ίδια συνθήματα. 3.000 αγωνιστές μπορούν να δώσουν την εντύπωση πως είναι 15.000 ή 50.000».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Ορισμένοι σύντροφοι μπορεί να είναι σύμφωνοι, γενικά, με αυτό το πρόγραμμα. Έχουμε, όμως, συντρόφους αρκετά έμπειρους, για να σπρώξουν τα συνθήματά μας μέσα στις μάζες; Είναι σύμφωνοι, γενικά, τι μπορώ, όμως, να κάνω με τους καθυστερημένους εργάτες του συνδικάτου μου;».
Λ. ΤΡΟΤΣΚΙ: «Το Κόμμα μας είναι ένα κόμμα της αμερικανικής εργατικής τάξης. Πρέπει να θυμάστε πως ποτέ δεν υπήρξε ένα ισχυρό προλεταριακό κίνημα, για να μη μιλήσουμε για μια ισχυρή προλεταριακή επανάσταση, στις ΕΠΑ. Το 1917, δεν θα μπορούσαμε να νικήσουμε χωρίς το 1905. Η γενιά μου ήταν πάρα πολύ νέα. Μέσα σε 12 χρόνια είχαμε τη δυνατότητα να κατανοήσουμε τις ήττες μας, να διορθώσουμε τα λάθη μας, και να νικήσουμε. Μα ακόμα και τότε ηττηθήκαμε από τη νέα γραφειοκρατία. Είναι γι' αυτό το λόγο που δεν μπορούμε να προβλέψουμε, αν το Κόμμα μας θα οδηγήσει την αμερικανική εργατική τάξη κατευθείαν στη νίκη. Είναι δυνατό οι αμερικανοί εργάτες, που είναι πατριώτες, που έχουν ένα υψηλό επίπεδο ζωής, να κατεβούν σε απεργία, να ξεσηκωθούν. Από τη μια μεριά υπάρχει ο Χαγκ, από την άλλη ο Λιούις. Αυτό μπορεί να πάει μακριά, χρόνια, και στο διάστημα αυτό οι αγωνιστές μας θα δυναμώσουν, θα γίνουν πιο σίγουροι για τον εαυτό τους και οι εργάτες θα πουν: “Αυτοί είναι οι μόνοι ικανοί να καταλάβουν πού πάμε”. Μόνο ο Πόλεμος φτιάχνει ήρωες του πολέμου. Για το ξεκίνημα έχουμε πάρα πολύ καλά στοιχεία, καλούς συντρόφους, καλά εκπαιδευμένους, μια καλή ομάδα κι όχι μια μικρή ομάδα. Στη συνέχεια, πιστεύω πως η μεταμόρφωση της διανοητικής κατάστασης του αμερικανού εργάτη θα γίνει μ' ένα γοργό ρυθμό. Τι να κάνουμε; Όλος ο κόσμος είναι ανήσυχος, ψάχνει για κατιτί το καινούριο. Λυτό είναι πολύ ευνοϊκό για την επαναστατική προπαγάνδα.
Εμείς δεν πρέπει να στηριζόμαστε μόνο στα αριστοκρατικά στοιχεία, αλλά και στα στοιχεία τα πιο φτωχά. Οι καλλιεργημένοι αμερικανοί εργάτες έχουν ένα πλεονέκτημα, αλλά και ένα μειονέκτημα το ίδιο όπως και τα βρετανικά σπορ. Είναι ένα πολύ καλό πράγμα και ένα μέσο που διαφθείρει τους εργάτες. Ολόκληρη η επαναστατική ενέργεια ξοδευόταν στα σπορ και γι' αυτό τα ενθάρρυναν οι βρετανοί –το πιο έξυπνο καπιταλιστικό έθνος. Τα σπορ θα πρέπει να ελέγχονται από τα συνδικάτα καθώς αποτελούν μέρος της επαναστατικής εκπαίδευσης. Μα έχετε ένα μεγάλο μέρος των νέων και των γυναικών, που δεν είναι αρκετά πλούσιοι για τέτοια πράγματα. Πρέπει να έχουμε πλοκάμια για να διεισδύσουμε παντού, στα πλατύτερα στρώματα».
ΕΡΩΤΗΣΗ: «Πιστεύω πως το Κόμμα μας έχει κάνει μεγάλους προόδους μετά το τελευταίο συνέδριό του».
Λ. ΤΡΟΤΣΚΙ: «Έχει γίνει μια πολύ σημαντική στροφή. Τώρα είναι αναγκαίο να δώσουμε ένα όπλο στη συγκεντροποιημένη αυτή δραστηριότητα. Μια σκόρπια και γενική αγκιτάτσια δεν διεισδύει στο πνεύμα των ανεκπαίδευτων μαζών. Αν όμως επαναλαβαίνετε το ίδιο σύνθημα, αν το προσαρμόζετε στην κατάσταση, τότε η επανάληψη, που είναι η μητέρα της μάθησης, θα ενεργήσει το ίδιο και στην πολιτική. Αυτό γίνεται πολύ συχνά, όχι μονάχα μ' έναν διανοούμενο, αλλά και με έναν εργάτη, που πιστεύει πως όλος ο κόσμος πρέπει να καταλαβαίνει αυτό που έμαθε. Είναι αναγκαίο να επαναλαβαίνουμε με υπομονή, να επαναλαβαίνουμε κάθε μέρα και παντού. Αυτό είναι ένα καθήκον του σχεδίου προγράμματος –να δώσουμε μια ομοιογενή εντύπωση».
ΙΟΥΝΗΣ 1938
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
————————
[1]. Κρουξ ήταν ένα από τα ψευδώνυμα που χρησιμοποιούσε ο Τρότσκι την εποχή που ζούσε στο Μεξικό –(σ. τ. μ.)..
[2]. Ντομίνιον είναι μια ειδική μορφή αποικίας που αυτοδιοικείται –(σ. τ. μ.).
[3]. CIO: Συνέδριο Βιομηχανικών Οργανώσεων –(σ. τ. μ.).
[4]. AFL: Αμερικανική Συνομοσπονδία Εργασίας –(σ. τ. μ.).